Onderzoek
Enkel/voet
10 november 2026
Proprioceptieve training verlaagt het risico op een enkelverstuiking met een derde: Een geactualiseerde meta-analyse
Proprioceptieve training vermindert het optreden van enkelverstuikingen met ongeveer 34% ten opzichte van controlecondities
Het preventieve effect was onafhankelijk van het type sport (voetbal versus andere sporten) en van de vraag of de training op zichzelf stond of onderdeel was van een programma met meerdere componenten
De zekerheid van het bewijs is matig, met 15 RCT’s in 8 landen en robuuste sensitiviteitsanalyses die de belangrijkste bevinding ondersteunen
Inleiding
Enkelverstuikingen zijn goed voor 15-20% van alle sportblessures, en tot 40% van de patiënten ontwikkelt chronische enkelinstabiliteit. Daarom is het voorkomen van recidieven in de klinische praktijk een belangrijk aandachtspunt. Proprioceptie- en balanstraining worden al lange tijd aanbevolen als onderdeel van strategieën om blessures te voorkomen. Eerdere meta-analyses naar het voorkomen van enkelverstuikingen omvatten heterogene onderzoeken en gebruikten sterk uiteenlopende uitkomstmaten, populaties en niveaus van sportbeoefening. Daardoor zijn de onderzoeken lastig met elkaar te vergelijken.
Deze geactualiseerde systematische review en meta-analyse van Shen et al. (2026) omvat bijna twee keer zoveel RCT’s als eerdere syntheses over precies deze vraag en stelt twee vragen die praktisch relevant zijn: hangt het preventieve effect van proprioceptieve training op enkelverstuikingen af van de beoefende sport, en maakt het uit of proprioceptieve training als op zichzelf staande interventie wordt aangeboden of onderdeel is van een uitgebreider, multicomponent warming-upprogramma? Deze tweede vraag is bijzonder relevant voor de ontwikkeling van preventieve interventies.
Methoden
Deze systematische review en meta-analyse doorzocht 5 databases tot en met juni 2026 op RCT’s en cluster-RCT’s waarin proprioceptieve training werd onderzocht ter preventie van enkelblessures bij sporters. Hieronder vielen proprioceptie, balanstraining, balanskussen, wiebelplank, neuromusculaire training, sensorimotorische training, stabiliteitstraining en balans, als zelfstandige interventie of als herkenbaar onderdeel van een multicomponentprogramma. De controlegroep mocht geen proprioceptief of balansonderdeel bevatten (gebruikelijke training, placebo-interventie of standaardwarming-up). De studies moesten een uitkomstmaat gerelateerd aan enkelblessures bevatten en een effectschatting rapporteren.
De auteurs sloten studies uit die vooral revalidatie-interventies voor enkelletsel onderzochten in plaats van preventiestrategieën. Studies waarin de proprioceptieve component onvoldoende duidelijk was omschreven, werden uitgesloten. Tot slot werden casusbeschrijvingen, congresverslagen, reviews en editorials uitgesloten, evenals studies die onvoldoende gegevens bevatten voor een kwantitatieve en kwalitatieve synthese.
Er werden vijftien (cluster-)RCT’s geïncludeerd, met steekproeven variërend van klein tot >1.000 deelnemers per onderzoeksarm. De studies betroffen voetbal, basketbal, volleybal, handbal en lichamelijke opvoeding op school, en richtten zich voornamelijk op kinderen, adolescenten en jongvolwassenen. De interventieduur varieerde van 8 weken tot een volledig seizoen.
De gegevensextractie werd systematisch en onafhankelijk uitgevoerd. Kenmerken van de studies, patiënten en interventies, evenals enkel-specifieke uitkomstgegevens, werden geëxtraheerd.
Wat de kwalitatieve analyse betreft, werden de kenmerken van de interventies systematisch gecodeerd op basis van de componenten die in de geïncludeerde trials werden gerapporteerd. Dit maakte aanvullende exploratieve analyses mogelijk; interventies werden ingedeeld als op zichzelf staande interventies, interventies gericht op proprioceptie/balans of multicomponente programma’s.
Voor de kwantitatieve analyse werden uit elke studie gegevens over enkelletsels gehaald, waaronder het aantal letsels, de blootstellingsduur en relatieve effectschattingen met 95%-betrouwbaarheidsintervallen. Waar beschikbaar kregen gecorrigeerde schattingen de voorkeur. Ontbrekende relatieve effecten werden waar mogelijk berekend op basis van de gerapporteerde aantallen gebeurtenissen en blootstellingsgegevens.
Tot slot werd het risico op vertekening beoordeeld met RoB 2 en de zekerheid van het bewijs met het GRADE-raamwerk.
Resultaten
In de 15 geïncludeerde onderzoeken was proprioceptieve training ter preventie van enkelverstuikingen geassocieerd met een statistisch significante afname van het optreden van enkelblessures (gepoolde relatieve effectschatting: 0,659; 95%-BI: 0,558–0,778; p < 0,001), wat overeenkomt met een relatieve risicoreductie van ongeveer 34%. De heterogeniteit was laag (I² = 22,7%). Het 95%-voorspellingsinterval (0,442–0,984) suggereert bovendien dat het preventieve effect waarschijnlijk ook in toekomstige onderzoeken wordt waargenomen, hoewel de bovengrens dicht bij het nuleffect (1,00) ligt.
Er werd geen statistisch significante effectmodificatie waargenomen naar type sport. Proprioceptieve training ging in onderzoeken naar voetbal gepaard met een relatieve risicoreductie van 30,3% (RR: 0,697; 95%-BI: 0,502–0,969; k = 7) en een reductie van 38,3% in andere sporten (RR: 0,617; 95%-BI: 0,514–0,742; k = 8), zonder significant verschil tussen de subgroepen (p voor interactie = 0,299).
Wat betreft de samenstelling van de interventie waren op zichzelf staande of voornamelijk proprioceptieve-/balansprogramma’s geassocieerd met een relatieve risicoreductie van 44,4% (RR: 0,556; 95%-BI: 0,420–0,736; k = 5), tegenover een risicoreductie van 28,0% voor programma’s met meerdere componenten, waaronder proprioceptieve training ter preventie van enkelverstuikingen (RR: 0,720; 95%-BI: 0,588–0,880; k = 10). Hoewel het eerstgenoemde type programma numeriek een groter preventief effect liet zien, was het verschil tussen de subgroepen niet statistisch significant (p voor interactie = 0,081).
Gevoeligheidsanalyses (leave-one-out, beperking tot rate-based of time-to-event-schattingen, uitsluiting van afgeleide of onnauwkeurige schattingen) leverden allemaal vergelijkbare gepoolde effecten op, variërend van 0,619 tot 0,675. Het risico op bias was laag in 5 onderzoeken, er waren “enige zorgen” in 9 onderzoeken en het risico was hoog in 1 onderzoek. Over het geheel genomen werd de zekerheid van het bewijs volgens de GRADE-benadering als matig beoordeeld, met een afwaardering vanwege mogelijke small-study-effecten.
Questions and thoughts
De belangrijkste bevinding van deze review, een relatieve afname van het risico op enkelblessures met 34%, komt overeen met eerdere reviews, die afnames van 26% tot 38% rapporteerden, ondanks de bijna verdubbelde hoeveelheid bewijs. Deze consistentie suggereert dat het preventieve effect van deze interventies relatief stabiel blijft naarmate er meer bewijs beschikbaar komt. Het grotere effect van proprioceptieve training als enige interventie ter preventie van enkelverstuikingen, vergeleken met multicomponente programma’s (RR 0,556 vs. 0,720), is ook opmerkelijk. Deze bevinding moet echter voorzichtig worden geïnterpreteerd, gezien het beperkte aantal studies naar op zichzelf staande interventies (k = 5) en het ontbreken van een statistisch significant verschil tussen de subgroepen. Zoals de review erkent, maken verschillen in de inhoud en rapportage van interventies het lastig om programma’s met elkaar te vergelijken. Hoewel de review niet vermeldt dat er een raamwerk zoals TIDieR is gebruikt, blijft het speculatief of beperkingen in de rapportage het numerieke verschil tussen de programmatypen verklaren.
De inclusiecriteria roepen inderdaad vragen op over de operationele definitie van proprioceptieve training. In deze review kwamen interventies in aanmerking die gericht waren op het verbeteren van de proprioceptie en/of het evenwicht. Daaronder vielen termen als proprioceptie, evenwichtstraining, balanstraining op een balance board of wiebelbord, neuromusculaire training, sensomotorische training en stabiliteitstraining. Deze brede afbakening is bijzonder relevant gezien het huidige wetenschappelijke debat over hoe proprioceptie moet worden opgevat. Traditioneel wordt proprioceptie gedefinieerd als het vermogen om gewrichtsbeweging en de positie van het lichaam in de ruimte waar te nemen. Een recent expertperspectief heeft deze definitie echter uitgebreid. Ze omvat nu ook de waarneming van de positie en beweging van het lichaam, de kracht en inspanning die spieren leveren en het gewicht van voorwerpen die worden opgetild. Proprioceptie wordt daarom omschreven als het bewustzijn van de mechanische en ruimtelijke toestand van het lichaam en de musculoskeletale componenten ervan. Dit bredere perspectief erkent proprioceptie als een complex sensorisch proces waarbij perifere sensorische signalen en de verwerking ervan in het centrale zenuwstelsel op elkaar inwerken, in plaats van uitsluitend te berusten op perifere proprioceptoren.
Er zijn verschillende meetmethoden beschikbaar om uiteenlopende aspecten van de proprioceptie te onderzoeken, waaronder kinesthesie, statesthesie, gewrichtspositiezin (JPS), reproductie van de gewrichtspositie (JPR) en de Active Movement Extent Discrimination Assessment (AMEDA). De proprioceptieve functie werd echter niet systematisch beoordeeld in de geïncludeerde studies. Daardoor blijven de proprioceptieve uitgangssituatie en mogelijke veranderingen na de interventie grotendeels onbekend. Hierdoor kunnen we niet vaststellen of de waargenomen afname van enkelblessures daadwerkelijk het gevolg was van verbeteringen in de proprioceptieve functie.
Daarnaast staan traditionele benaderingen van proprioceptieve training steeds vaker ter discussie. Hoewel oefeningen op instabiele oppervlakken bepaalde aspecten van het evenwicht kunnen verbeteren, kunnen de effecten sterk taakspecifiek zijn en de sensorimotorische eisen van specifieke sportactiviteiten mogelijk onvoldoende weerspiegelen. Sommige evidence suggereert dat trainen op instabiele oppervlakken de proprioceptieve functie niet per se optimaliseert. Meer instabiliteit van het oppervlak kan de betrouwbaarheid van proprioceptieve informatie verminderen, waardoor mogelijk meer sensorische ruis ontstaat en het centrale zenuwstelsel meer op visuele informatie gaat vertrouwen om de houdingscontrole te behouden. Dit roept de vraag op of conventionele oefeningen op instabiele oppervlakken wel de meest geschikte aanpak zijn om de proprioceptieve scherpte te verbeteren.
Alles bij elkaar genomen, is voorzichtigheid geboden bij het interpreteren van de bevindingen van deze review. Hoewel de geïncludeerde interventies samenhingen met een afname van het aantal enkelblessures, toont hun brede classificatie als proprioceptieve training niet aan dat de proprioceptieve functie zelf verbeterde of dat die functie dit effect medieerde. Omdat de review geen bewijs over mediërende mechanismen heeft samengevat, kan niet worden vastgesteld of het preventieve effect voortkwam uit veranderingen in proprioceptieve acuïteit, balans, kracht of andere aanpassingen.
Daarom ondersteunen de bevindingen wel de preventieve waarde van interventies met proprioceptieve en balanselementen, maar zou het voorbarig zijn om dit effect specifiek toe te schrijven aan verbeteringen in de proprioceptie.
Talk nerdy to me
De auteurs gebruikten een generieke inverse-variantiebenadering om resultaten te combineren van onderzoeken die verschillende relatieve effectmaten rapporteerden, waaronder risicoverhoudingen (RR), incidentieratio’s (IRR) en hazardratio’s (HR). Deze schattingen werden vóór de pooling omgezet naar een logaritmische schaal, waarbij nauwkeurigere schattingen een groter statistisch gewicht kregen. Hoewel deze aanpak het mogelijk maakt om verschillende effectmaten in dezelfde meta-analyse op te nemen, vertegenwoordigen deze maten niet exact dezelfde uitkomstparameter. Daardoor bestaat er enige onzekerheid over de vergelijkbaarheid ervan.
Er werd een random-effectsmodel gebruikt om rekening te houden met mogelijke verschillen in de onderliggende interventie-effecten tussen studies. De variantie tussen studies werd geschat met restricted maximum likelihood (REML), terwijl Hartung-Knapp-correcties werden toegepast om de betrouwbaarheidsintervallen rond de gepoolde schattingen te berekenen. Statistische heterogeniteit werd beoordeeld met Cochran’s Q, I² en τ². Daarnaast werd een voorspellingsinterval berekend om het bereik van effecten te schatten dat in een toekomstige, vergelijkbare studie kan worden verwacht. In subgroepanalyses werd onderzocht of het preventieve effect verschilde naargelang het type sport of de samenstelling van de interventie. Formele interactietoetsen werden gebruikt om verschillen tussen subgroepen te beoordelen. Er werden ook gevoeligheidsanalyses uitgevoerd om te onderzoeken hoe robuust de gepoolde resultaten waren voor verschillen in de gebruikte effectmaten.
Ondanks de aanzienlijke klinische en methodologische verschillen tussen de geïncludeerde studies, met name wat betreft de samenstelling van de interventies, de duur en de kenmerken van de deelnemers, was de statistische heterogeniteit relatief laag (I² = 22,7%). Statistische heterogeniteit weerspiegelt echter vooral de variatie in de waargenomen effectschattingen, en niet zozeer verschillen tussen de kenmerken van de studies. Een lage statistische heterogeniteit mag daarom niet worden opgevat als bewijs voor klinische homogeniteit of voor consistentie in de onderliggende interventiemechanismen. Dit onderscheid is bijzonder relevant gezien de brede operationele definitie van proprioceptieve training ter preventie van enkelverstuikingen die in deze review is gehanteerd. Deze definitie omvatte interventies met mogelijk verschillende fysiologische doelen en trainingskenmerken. Hoewel de gepoolde resultaten wijzen op een relatief consistent preventief effect tussen de studies, tonen ze niet aan dat deze interventies de proprioceptieve functie via vergelijkbare mechanismen verbeterden. Bovendien leidt het combineren van risicogebaseerde, rate-gebaseerde en time-to-event-schattingen tot extra onzekerheid, omdat deze maten verschillende estimands weergeven, ook al worden ze uitgedrukt als relatieve effecten. De sensitiviteitsanalyses zijn daarom belangrijk om vast te stellen of de algemene bevindingen robuust blijven wanneer rekening wordt gehouden met deze methodologische verschillen.
Boodschappen die je mee moet nemen
-
Proprioceptieve/evenwichtsgerichte interventies, zoals gedefinieerd in dit artikel, gingen samen met een afname van ongeveer 34% in het optreden van enkelblessures ten opzichte van controle-interventies.
-
Het preventieve effect leek consistent bij verschillende sporten, zonder statistisch significant verschil tussen voetbal en andere sporten.
-
Zowel op zichzelf staande proprioceptie-/balansprogramma’s als multicomponente interventies met deze oefeningen gingen samen met minder blessures. Het ogenschijnlijk grotere effect van op zichzelf staande interventies was echter niet statistisch significant vergeleken met multicomponente programma’s.
-
De review ondersteunt de preventieve werking van programma’s met proprioceptieve oefeningen en balansoefeningen, maar stelt niet vast dat verbeterde proprioceptie het werkingsmechanisme is en maakt de onafhankelijke bijdrage ervan binnen multicomponente programma’s niet inzichtelijk.
-
Bovendien omvatte de brede operationele definitie van proprioceptieve training ter preventie van enkelverstuikingen uiteenlopende interventies gericht op balans en sensomotorische controle. De waargenomen afname van enkelblessures kan daarom het gevolg zijn van bredere neuromusculaire aanpassingen, verbeteringen in balans of spierkracht, of andere mechanismen, en niet specifiek van verbeteringen in de proprioceptie.
-
Over het geheel genomen ondersteunen de bevindingen de opname van balans- en sensomotorische oefeningen in programma’s ter preventie van enkelblessures. Het bewijs toont echter de effectiviteit aan van interventies die worden geclassificeerd als proprioceptieve training, maar stelt niet vast dat verbetering van de proprioceptie zelf het mechanisme is dat verantwoordelijk is voor blessurepreventie. De zekerheid van het bewijs werd als matig beoordeeld.
Deze Physiotutors-gids kan je helpen enkelverstuikingen in de klinische praktijk te beoordelen en behandelen.
Referentie
