Inleiding

Na onze research review deel 1 gaan we wat dieper in op de behandeling van slaapproblematiek binnen musculoskeletale zorg. Het artikel van Shepherd et al. (2026) is het waard om apart en nog eens te bekijken, omdat de meest klinisch bruikbare bijdrage niet alleen is dat slaap ertoe doet, maar ook dat het laat zien wat fysiotherapeuten realistisch gezien kunnen doen aan slaapproblematiek binnen musculoskeletale zorg. Slechte slaap wordt vaak erkend, maar niet systematisch aangepakt, terwijl slaapverstoring nauw samenhangt met meer pijngevoeligheid, emotionele ontregeling, een verminderd herstel en aanhoudende beperkingen. De auteurs stellen dat slaap niet alleen moet worden gezien als een symptoom van pijn, maar ook als een parallelle factor die bijdraagt aan het voortbestaan van pijn en verminderde functie. Dat maakt het de moeite waard om dieper in te gaan op slaapproblematiek, wanneer die wordt beschouwd als een predisponerende factor voor het ontstaan én het voortduren van pijnklachten.

Methoden

De studie die we vandaag bespreken is een klinisch commentaar. Houd er daarom rekening mee dat dit niet hetzelfde is als experimentele studies zoals we die gebruiken om te beoordelen. 

Daarom is er geen statistische analyse uitgevoerd, zijn er geen deelnemers opgenomen en is er geen interventie geleverd. De auteurs gebruikten echter een pragmatische aanpak om ons te helpen slaapstoornissen te signaleren en aan te pakken in de klinische praktijk. Daarvoor is de bestaande literatuur afgestemd op klinische richtlijnen en eerdere kaders. Hun praktische insteek is om geselecteerde principes uit cognitieve gedragstherapie bij slapeloosheid, oftewel CGT-I, te integreren in het fysiotherapeutische beleid, met inachtneming van de grenzen van het beroep.

Resultaten

De auteurs beschrijven vier kernpijlers voor het managen van slaapproblemen binnen de musculoskeletale zorg.  

Pijler 1: Verminderen van opwinding voor het slapen: Ontspannen tot je inslaapt

Een goede nachtrust begint met dat slaperige gevoel voordat je in bed kruipt. Als je lichaam of je hoofd te lang te actief blijft—door gedachten, piekeren over pijn of prikkelende content (bijvoorbeeld: tv, social media,..), maak je het moeilijker om in slaap te vallen. 

Om dat tegen te gaan, stellen de auteurs dat fysiotherapeuten patiënten kunnen begeleiden om prikkelende activiteiten vlak voor het slapen te verminderen—met name schermgebruik, belastende media of werkgerelateerde betrokkenheid in bed. 

Wanneer negatieve gedachten, angst en stress aanwezig zijn, worden strategieën zoals diepe ademhaling, progressieve spierontspanning, journaling, mindfulness en tijd eerder op de dag plannen om zorgen en gedachten te verwerken geadviseerd, zodat het naar bed gaan minder cognitief belastend is. Houd één belangrijk gedragsprincipe voor ogen: het bed is bedoeld voor slaap en intimiteit, niet voor probleemoplossing, doemdenken of langdurig wakker piekeren.

Pijler 2: Meer slaapdruk: Slaap lekker

Slaapdrang verwijst naar de opbouw van slaapdruk gedurende de dag dat iemand wakker is. Om dit te ondersteunen, adviseren de auteurs om dutjes te beperken, minder tijd in bed wakker door te brengen en enkele controlemethoden toe te passen. Als een patiënt bijvoorbeeld niet binnen ongeveer 20 tot 30 minuten in slaap kan vallen, dan moet die uit bed komen en een rustige, niet-activerende activiteit doen in gedimd licht, totdat ze weer slaperig worden. 

Daarnaast belicht het artikel goed getimede lichaamsbeweging als manier om slaapdruk te stimuleren en de slaap-waakcyclus te versterken, met de kanttekening dat intensieve training binnen één uur voor het slapengaan vermeden moet worden. Voor de fysiotherapeut is dit domein extra relevant, omdat lichamelijke activiteit overdag, de dosering van oefentherapie en gedragsactivatie al bekende onderdelen zijn van revalidatie. De auteurs geven ook aan dat patiënten mogelijk geruststelling nodig hebben dat er in het begin, wanneer deze gedragsstrategieën voor het eerst worden geïntroduceerd, tijdelijk meer vermoeidheid overdag kan optreden. 

Pijler 3: Stel het circadiane ritme in: Zet je interne klok gelijk

De sleutel tot een goede nachtrust? Regelmaat! Het wordt aangeraden om je vaste wektijd elke dag te houden, binnen ongeveer een uur — ook in het weekend. Dit lijkt namelijk belangrijk om de biologische klok goed te verankeren. De auteurs adviseren ook om je dagelijkse routine breder te bekijken: denk aan consistentie in maaltijden, activiteit en sociale timing. Onregelmatige leefstijlpatronen kunnen de verstoring van het circadiane ritme namelijk verergeren.

Lichtblootstelling wordt gezien als een belangrijk interventie-instrument. De auteurs raden aan om na het opstaan blootstelling aan natuurlijk licht in de ochtend te nemen en fel kunstlicht 1 tot 2 uur vóór het slapengaan te verminderen. Maar wat als je patiënt in ploegendienst werkt? Voor mensen die in ploegendienst werken kan het helpen om de slaapomgeving overdag donker te houden en om na een nachtdienst een zonnebril te dragen, zodat de blootstelling aan ochtendlicht afneemt. Voor musculoskeletale fysiotherapeuten is dit relevant, omdat chronische pijn vaak de dagelijkse routine, de werksituatie en de patronen van fysieke activiteit verstoort—wat slaap nog verder ontregelt.

Pijler 4: Slaaphygiëne: Bereid je goed voor—dan slaap je lekker

De auteurs doen algemene gedrags- en omgevingsaanbevelingen die slaap ondersteunen, zoals het aanhouden van een stille, koele en donkere slaapomgeving en het vermijden van cafeïne, alcohol, nicotine en zware late maaltijden. Ze maken echter duidelijk dat slaap hygiëne alleen beperkt effectief is, zeker bij hardnekkige insomnia of slaapproblemen die samenhangen met pijn. In deze commentaar wordt slaap hygiëne gepresenteerd als een aanvullende maatregel, niet als een op zichzelf staande interventie. De auteurs merken ook terecht op dat sommige aanbevelingen rond slaap hygiëne voor sommige patiënten onrealistisch kunnen zijn door financiële of omgevingsbeperkingen. Daarom moeten clinici hun professionele inschatting gebruiken in plaats van generiek advies te geven zonder de context te kennen. 

Questions and thoughts

Deze klinische toelichting biedt een praktisch interventiekader voor fysiotherapeuten die mensen begeleiden met musculoskeletale pijn en een gelijktijdige slaapproblematiek. De aanpak blijft gericht op gedragsstrategieën die clinici ook echt kunnen toepassen, in plaats van op het stellen van een diagnose van slaapproblemen. Daarnaast positioneert hij fysiotherapeuten als aanbieders van slaapgezondheidszorg binnen een stepped-care model.

Deze vier pijlers zijn gebaseerd op de principes van cognitieve gedragstherapie voor insomnia (CGT-I). De auteurs concluderen dat CGT-I de eerstelijns, niet-medicamenteuze behandeling is voor insomnia en dat de principes ervan deels kunnen worden geïntegreerd in de fysiotherapiepraktijk bij het behandelen van mensen met musculoskeletale pijn, omdat het langdurige voordelen heeft laten zien voor zowel de slaapkwaliteit als de pijnuitkomsten.

Net als bij CGT voor pijnklachten, is het doel van deze aanpak om zelfmanagement te ondersteunen door in te spelen op de individuele psychologische factoren die bijdragen. Belangrijk is dat de auteurs niet verwachten dat fysiotherapeuten volledige CGT voor slapeloosheid (CGT-I) aanbieden, maar dat ze de kernprincipes van gedragstherapie integreren in de musculoskeletale zorg.

We moeten erkennen dat dit geen sluitend bewijs is, maar slechts een raamwerk. Hoewel het nuttig is, zijn de aanbevelingen niet getest in gerandomiseerde klinische trials, en dat moet je meenemen bij het interpreteren van deze bevindingen. 

Talk nerdy to me

De belangrijkste beperking van deze klinische commentaartekst is de pragmatische aanpak: die omzeilt een systematisch-processtappenplan voor literatuur, wat het risico op bias inherent verhoogt. Het ontbreken van een systematische zoekstrategie, vooraf vastgestelde inclusiecriteria en een beoordeling van risico op bias betekent dat de selectie van het bewijs niet transparant is. Daardoor kunnen de auteurs selectiebias hebben geïntroduceerd door vooral studies op te nemen die hun voorgestelde kader ondersteunen. De conclusies moeten dan ook voorzichtig worden geïnterpreteerd, gezien het gebrek aan directe empirische onderbouwing, de afhankelijkheid van secundair bewijs en de niet-systematische methodologie. Daarnaast moet worden erkend dat het niveau van het bewijs in een klinische commentaartekst doorgaans lager ligt dan bij gerandomiseerde gecontroleerde trials of systematische reviews.

Ondanks de methodologische beperkingen heeft de commentaartekst belangrijke sterke punten voor de klinische toepassing. Het biedt een zeer goed overdraagbaar en pragmatisch, stapsgewijs kader dat je in de praktijk kunt gebruiken. De auteurs hebben complexe, multidisciplinaire evidence uit slaapgeneeskunde, psychologie en pijnwetenschap succesvol samengebracht tot een eenvoudig te implementeren tool voor fysiotherapeuten. Deze aanpak is bedoeld om clinici te helpen bij het screenen op slaapproblemen die samenhangen met musculoskeletale pijn en om—indien nodig—verwijsbeslissingen te ondersteunen. Belangrijk is dat het binnen de huidige scope of practice blijft en de clinici ondersteunt, in plaats van van je te verwachten dat je expert bent in slaapproblemen. Uiteindelijk levert het artikel een klinisch waardevol kader op, geïnformeerd door theorie.

Boodschappen die je mee moet nemen

Verstoorde slaap is niet alleen een symptoom; het jaagt pijn en herstel actief aan. Als patiënten slaapproblemen melden, moeten we niet alleen vastleggen dát het gebeurt, maar juist verdergaan en screenen op mogelijke onderliggende oorzaken van musculoskeletale pijnklachten. Als slaapproblematiek wordt vastgesteld en meegenomen als factor bij de ontwikkeling van — of het voortduren van — de musculoskeletale pijnklacht, zoals al benadrukt in onze vorige research review, dan kunnen we de patiënt doorverwijzen voor extra beoordeling door slaapspecialisten. Toch laat deze review zien dat de fysiotherapeut patiënten kan helpen aan betere slaap door zich te richten op vier onderdelen: het verminderen van arousal vóór het slapen, het vergroten van de “sleep drive”, het regelmatiger maken van het circadiane ritme en slaaphygiëne inzetten als aanvullende maatregel in plaats van als zelfstandige behandeling. 

Referentie

Shepherd, M. H., Neilson, B. D., & Siengsukon, C. F. (2026). De pijn van slechte slaap: Een gids voor clinici voor het beoordelen en aanpakken van slaapproblemen bij mensen met musculoskeletale pijnklachten. JOSPT Open, 4(1), 12-22.