Araştırma Ayak bileği/Ayak 10 Kasım 2026
Shen ve ark. (2026)

Propriyoseptif antrenman ayak bileği burkulması riskini üçte bir azaltıyor: Güncel bir meta-analiz

Ayak bileği burkulmasında proprioseptif antrenman

Proprioseptif eğitim, kontrol koşullarına kıyasla ayak bileği burkulması görülme sıklığını yaklaşık %34 azaltır

Koruyucu etki, spor türünden (futbol veya diğer sporlar) ve antrenmanın tek başına mı yoksa çok bileşenli bir programın parçası olarak mı uygulandığından bağımsız olarak devam etti

Kanıtın kesinliği orta düzeydedir; 8 ülkede yürütülen 15 RKÇ ve sağlam duyarlılık analizleri temel bulguyu desteklemektedir

Giriş

Ayak bileği burkulmaları, tüm spor yaralanmalarının %15-20’sini oluşturur ve hastaların %40’ına varan bir bölümünde kronik ayak bileği instabilitesi gelişir. Bu nedenle klinik uygulamalarda, yaralanmanın tekrarlamasını önlemek önemli bir konudur. Proprioseptif ve denge eğitimi, yaralanmayı önleme stratejilerinin bir parçası olarak uzun süredir önerilmektedir. Ayak bileği burkulmalarının önlenmesine ilişkin, farklı özelliklerde çalışmalar içeren önceki meta-analizlerde sonuç ölçüm araçları, katılımcı grupları ve uygulama düzeyleri önemli ölçüde farklılık gösteriyordu. Bu da çalışmalar arasında karşılaştırma yapmayı güçleştiriyordu.

Shen ve arkadaşlarının bu güncel sistematik derlemesi ve meta-analizi (2026), tam olarak bu soruyu ele alan önceki sentezlere kıyasla randomize kontrollü çalışma sayısını neredeyse ikiye katlıyor ve uygulama açısından önem taşıyan iki soruyu özellikle inceliyor: Proprioseptif antrenmanın ayak bileği burkulmalarını önleyici etkisi yapılan spora bağlı mı? Proprioseptif antrenmanın tek başına bir müdahale olarak uygulanmasıyla daha kapsamlı, çok bileşenli bir ısınma programının parçası olarak sunulması arasında fark var mı? Bu ikinci soru, önleyici müdahalelerin geliştirilmesi açısından özellikle önem taşıyor.

 

Yöntemler

Bu sistematik derleme ve meta-analiz, sporcularda ayak bileği yaralanmalarını önlemeye yönelik propriyoseptif eğitimi değerlendiren randomize kontrollü çalışmalar ve küme randomize kontrollü çalışmalar için Haziran 2026’ya kadar 5 veri tabanını taradı. Propriyoseptif eğitim; tek başına bir müdahale veya çok bileşenli bir programın tanımlanabilir bir bileşeni olarak propriosepsiyon, denge eğitimi, denge tahtası, salınım tahtası, nöromüsküler eğitim, sensorimotor eğitim, stabilite eğitimi ve dengeyi kapsıyordu. Karşılaştırma grubunda propriyosepsiyon/denge bileşeni bulunmamalıydı (olağan antrenman, plasebo müdahale veya standart ısınma). Çalışmaların ayak bileği yaralanmasıyla ilişkili bir sonuç ölçütü içermesi ve bir etki tahmini sunması gerekiyordu.

Yazarlar, önleme stratejileri yerine ayak bileği yaralanmalarına yönelik rehabilitasyon müdahalelerini öncelikli olarak inceleyen çalışmaları dışladı. Proprioseptif bileşenin yeterince tanımlanmadığı çalışmalar dışlandı. Son olarak vaka sunumları, konferans bildirileri, derlemeler ve editoryal yazıların yanı sıra nicel ve nitel sentez için yeterli veri sunmayan çalışmalar da dışlandı.

Futbol, basketbol, voleybol, hentbol ve okul temelli beden eğitimini kapsayan 15 (küme) randomize kontrollü çalışma dâhil edildi. Çalışmaların örneklem büyüklükleri küçük örneklemlerden kol başına 1.000’in üzerindeki sayılara kadar değişiyordu; katılımcıların çoğu çocuklar, ergenler ve genç yetişkinlerdi. Müdahale süresi 8 hafta ile tam bir sezon arasında değişiyordu.

Shen J, Chen S, Han X. Sporcularda ayak bileği burkulmalarının önlenmesinde proprioseptif antrenmanın etkinliği: sistematik derleme ve meta-analiz. BMC Musculoskelet Disord. 2026. https://doi.org/10.1186/s12891-026-10677-4

Veri çıkarımı sistematik ve bağımsız olarak yapıldı. Çalışma, hasta ve müdahale özellikleri ile ayak bileğine özgü sonuç verileri çıkarıldı.

Nitel analiz kapsamında, müdahale özellikleri dahil edilen çalışmalarda bildirilen bileşenlere göre sistematik olarak kodlandı. Bu, ek keşifsel analizler yapılmasını sağladı; müdahaleler tek bileşenli, propriosepsiyon/denge odaklı veya çok bileşenli programlar olarak sınıflandırıldı.

Nicel analiz için her bir çalışmadan ayak bileğine özgü yaralanma verileri; yaralanma oranları, maruziyet süresi ve %95 güven aralıklarıyla birlikte göreli etki tahminleri dâhil olmak üzere çıkarıldı. Mevcut olduğunda ayarlanmış tahminlere öncelik verildi; eksik göreli etkiler ise mümkün olduğunda bildirilen olay ve maruziyet verilerinden hesaplandı.

Son olarak, yanlılık riski RoB 2 ile, kanıtın kesinliği ise GRADE çerçevesiyle değerlendirildi.

 

Sonuçlar

Dahil edilen 15 çalışmanın genelinde, ayak bileği burkulmalarını önlemeye yönelik proprioseptif eğitim, ayak bileği yaralanması görülme sıklığında istatistiksel olarak anlamlı bir azalmayla ilişkiliydi (birleştirilmiş göreli etki: 0,659; %95 GA: 0,558–0,778; p < 0,001); bu, göreli riskte yaklaşık %34’lük bir azalmaya karşılık gelmektedir. Heterojenlik düşüktü (I² = %22,7). %95 öngörü aralığı (0,442–0,984), üst sınırı etkisizlik değerine (1,00) yaklaşsa da önleyici etkinin gelecekteki çalışmalarda da görülmesinin muhtemel olduğunu düşündürmektedir.

Shen J, Chen S, Han X. Sporcularda ayak bileği burkulmalarının önlenmesinde proprioseptif antrenmanın etkinliği: sistematik derleme ve meta-analiz. BMC Musculoskelet Disord. 2026. https://doi.org/10.1186/s12891-026-10677-4

Spor türüne göre istatistiksel olarak anlamlı bir değişiklik gözlenmedi. Proprioseptif antrenman, futbol çalışmalarında göreceli riskte %30,3 azalma ile ilişkiliydi (RR: 0,697; %95 GA: 0,502–0,969; k = 7) ve diğer spor dallarında %38,3 azalma ile ilişkiliydi (RR: 0,617; %95 GA: 0,514–0,742; k = 8). Alt gruplar arasında anlamlı fark yoktu (etkileşim için p = 0,299).

Shen J, Chen S, Han X. Sporcularda ayak bileği burkulmalarının önlenmesinde proprioseptif antrenmanın etkinliği: sistematik derleme ve meta-analiz. BMC Musculoskelet Disord. 2026. https://doi.org/10.1186/s12891-026-10677-4

Müdahale bileşimi açısından, tek başına uygulanan veya ağırlıklı olarak proprioseptif/denge egzersizlerinden oluşan programlar %44,4 göreli risk azalmasıyla (RR: 0,556; %95 GA: 0,420–0,736; k = 5) ilişkilendirilirken, ayak bileği burkulmalarını önlemek için proprioseptif antrenmanı içeren çok bileşenli programlarda bu azalma %28,0’dı (RR: 0,720; %95 GA: 0,588–0,880; k = 10). İlk programların sayısal olarak daha büyük bir önleyici etki gösterdiği görülse de alt gruplar arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlı değildi (etkileşim için p = 0,081).

Shen J, Chen S, Han X. Sporcularda ayak bileği burkulmalarının önlenmesinde proprioseptif antrenmanın etkinliği: sistematik derleme ve meta-analiz. BMC Musculoskelet Disord. 2026. https://doi.org/10.1186/s12891-026-10677-4

Duyarlılık analizlerinin (bir çalışmanın sırayla çıkarılması, oran temelli veya olay gerçekleşene kadar geçen süre tahminleriyle sınırlama, türetilmiş ya da kesin olmayan tahminlerin hariç tutulması) tümünde, 0,619 ile 0,675 arasında değişen tutarlı birleştirilmiş etkiler elde edildi. Yanlılık riski 5 çalışmada düşük, 9 çalışmada “bazı kaygılar”, 1 çalışmada ise yüksekti. Genel olarak, GRADE yaklaşımına göre kanıt kesinliği orta düzeyde değerlendirildi ve olası küçük çalışma etkileri nedeniyle düşürüldü.

 

Sorular ve düşünceler

Bu derlemenin temel bulgusu olan ayak bileği yaralanması riskinde %34'lük göreli azalma, kanıt tabanı neredeyse iki katına çıkmış olsa da, önceki derlemelerde bildirilen %26 ile %38 arasındaki azalmalarla tutarlıdır. Bu tutarlılık, ek kanıtlar biriktikçe bu müdahalelerin önleyici etkisinin nispeten istikrarlı kaldığını gösteriyor. Ayak bileği burkulmalarını önlemede tek başına proprioseptif antrenmanla görülen etkinin, çok bileşenli programlara kıyasla daha büyük olması (RR 0,556'ya karşı 0,720) da dikkate değerdir. Ancak tek başına uygulanan programlarla ilgili çalışma sayısının az olması (k = 5) ve alt gruplar arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunmaması nedeniyle bu bulgu temkinli yorumlanmalıdır. Derlemede de belirtildiği gibi, müdahale içeriği ve raporlamadaki farklılıklar programlar arasında karşılaştırma yapmayı zorlaştırıyor. Derleme, TIDieR gibi bir çerçevenin kullanıldığını bildirmese de, raporlama sınırlamalarının program türleri arasındaki sayısal farkı açıklayıp açıklamadığı belirsizliğini koruyor.

Gerçekten de, dahil edilme kriterleri proprioseptif eğitimin işlemsel tanımıyla ilgili soru işaretleri doğuruyor. Bu derlemede, propriosepsiyonu ve/veya dengeyi geliştirmeyi amaçlayan müdahaleler uygun kabul edildi. Bunlar arasında propriosepsiyon, denge eğitimi, denge tahtası, sallanan tahta, nöromüsküler eğitim, sensörimotor eğitim ve stabilite eğitimi gibi terimler yer aldı. Propriosepsiyonun nasıl kavramsallaştırılması gerektiğine ilişkin güncel bilimsel tartışmalar göz önüne alındığında, bu geniş kapsam özellikle önem taşıyor. Geleneksel olarak propriosepsiyon, eklem hareketini ve vücudun uzaydaki konumunu algılama becerisi olarak tanımlanmıştır. Ancak uzmanların yakın tarihli bir değerlendirmesi, bu tanımı vücudun konum ve hareket algısının yanı sıra kasların ürettiği kuvvet ve eforun ve kaldırılan nesnelerin ağırlığının algılanmasını da kapsayacak şekilde genişletmiştir. Buna göre propriosepsiyon, vücudun ve kas-iskelet sistemi bileşenlerinin mekanik ve uzamsal durumuna ilişkin farkındalık olarak tanımlanmıştır. Bu daha geniş bakış açısı, propriosepsiyonun yalnızca periferik proprioseptörlere dayanmadığını; periferik duyusal sinyaller ile merkezi sinir sistemi işlemlemesi arasındaki etkileşimleri içeren karmaşık bir duyusal süreç olduğunu kabul eder.

Kinestezi, statestezi, eklem pozisyon hissi (JPS), eklem pozisyonunu yeniden üretme (JPR) ve Aktif Hareket Aralığı Ayırt Etme Değerlendirmesi (AMEDA) dâhil olmak üzere, propriosepsiyonun farklı boyutlarını incelemek için çeşitli değerlendirme yöntemleri mevcuttur. Ancak proprioseptif işlev, dâhil edilen çalışmaların tümünde sistematik olarak değerlendirilmemiştir. Bu nedenle, başlangıçtaki proprioseptif durum ve müdahale sonrasında meydana gelmiş olabilecek değişiklikler büyük ölçüde bilinmemektedir. Bu durum, ayak bileği yaralanmalarında gözlenen azalmanın gerçekten proprioseptif işlevdeki iyileşmeler aracılığıyla gerçekleşip gerçekleşmediğini belirleme olanağımızı kısıtlamaktadır.

Ayrıca, proprioseptif antrenmana yönelik geleneksel yaklaşımlar giderek daha fazla sorgulanmaktadır. Dengesiz yüzeylerde yapılan egzersizler dengenin bazı yönlerini geliştirebilse de etkileri büyük ölçüde göreve özgü olabilir ve belirli spor aktivitelerinin sensörimotor gereksinimlerini yeterince yansıtmayabilir. Bazı kanıtlar, dengesiz yüzeylerde yapılan antrenmanın proprioseptif işlevi mutlaka en iyi hâle getirmeyebileceğini göstermektedir. Yüzeydeki dengesizliğin artırılması, proprioseptif bilginin güvenilirliğini azaltabilir; duyusal gürültüyü artırabilir ve merkezi sinir sistemini postüral kontrolü sağlamak için görsel bilgiye daha fazla güvenmeye yöneltebilir. Bu durum, geleneksel dengesiz yüzey egzersizlerinin proprioseptif keskinliği geliştirmek için mutlaka en uygun yaklaşım olup olmadığı konusunda soru işaretleri doğurmaktadır.

Bu değerlendirmeler birlikte ele alındığında, bu derlemenin bulguları yorumlanırken temkinli olunması gerekir. Dahil edilen müdahaleler ayak bileği yaralanmalarının görülme sıklığında azalmayla ilişkili olsa da bunların genel olarak proprioseptif antrenman şeklinde sınıflandırılması, proprioseptif işlevin kendisinin iyileştiğini veya bu etkiye aracılık ettiğini göstermez. Derleme, aracı mekanizmalara ilişkin kanıtları sentezlemediği için önleyici etkinin proprioseptif duyusal keskinlik, denge, kuvvet veya diğer adaptasyonlardaki değişikliklerden kaynaklanıp kaynaklanmadığını belirleyemez.

Bu nedenle, bulgular propriyoseptif ve denge bileşenleri içeren müdahalelerin koruyucu faydasını desteklese de, bu etkiyi özellikle propriyosepsiyondaki iyileşmelere bağlamak için henüz erkendir.

 

İnekçe konuş benimle.

Yazarlar; risk oranları (RR), insidans hızı oranları (IRR) ve tehlike oranları (HR) dâhil olmak üzere farklı göreli etki ölçütleri bildiren çalışmaların sonuçlarını birleştirmek için genel ters varyans yaklaşımını kullandı. Bu tahminler, havuzlanmadan önce logaritmik ölçeğe dönüştürüldü ve daha kesin tahminlere daha fazla istatistiksel ağırlık verildi. Bu yaklaşım, farklı etki ölçütlerinin aynı meta-analize dâhil edilmesini sağlasa da bu ölçütler aynı sonuç parametresini tam olarak temsil etmez. Bu da ölçütlerin karşılaştırılabilirliği konusunda bir miktar belirsizlik yaratır.

Çalışmalar arasındaki temel müdahale etkilerinde olası farklılıkları hesaba katmak için rastgele etkiler modeli kullanıldı. Çalışmalar arası varyans, kısıtlı maksimum olabilirlik (REML) yöntemiyle tahmin edilirken, birleştirilmiş tahminlerin güven aralıklarını hesaplamak için Hartung–Knapp düzeltmeleri uygulandı. İstatistiksel heterojenlik Cochran’ın Q, I² ve τ² ölçütleri kullanılarak değerlendirildi. Gelecekteki benzer bir çalışmada beklenebilecek etki aralığını tahmin etmek için ayrıca bir öngörü aralığı hesaplandı. Alt grup analizlerinde, önleyici etkinin spor türüne veya müdahalenin bileşimine göre farklılık gösterip göstermediği incelendi; alt gruplar arasındaki farklılıkları değerlendirmek için resmi etkileşim testleri kullanıldı. Birleştirilmiş sonuçların, kullanılan etki ölçütlerindeki farklılıklara karşı ne kadar sağlam olduğunu incelemek için duyarlılık analizleri de yapıldı.

Dahil edilen çalışmalar arasında, özellikle müdahale içeriği, süresi ve katılımcı özellikleri bakımından önemli klinik ve yöntemsel farklılıklar olmasına rağmen, istatistiksel heterojenlik nispeten düşüktü (I² = 22,7%). Ancak istatistiksel heterojenlik, çalışma özelliklerindeki farklılıklardan ziyade gözlenen etki tahminlerindeki değişkenliği yansıtır. Bu nedenle, istatistiksel heterojenliğin düşük olması klinik açıdan homojenliğin veya altta yatan müdahale mekanizmalarının tutarlılığının kanıtı olarak yorumlanmamalıdır. Bu ayrım, özellikle bu derlemede ayak bileği burkulmasını önlemeye yönelik proprioseptif antrenman için benimsenen geniş operasyonel tanım göz önüne alındığında önemlidir. Bu tanım, fizyolojik hedefleri ve antrenman özellikleri potansiyel olarak farklı müdahaleleri de kapsıyordu. Birleştirilmiş sonuçlar çalışmalar arasında önleyici etkinin nispeten tutarlı olduğunu düşündürse de bu müdahalelerin proprioseptif işlevi benzer mekanizmalarla iyileştirdiğini göstermez. Ayrıca risk temelli, hız temelli ve olaya kadar geçen süreye dayalı tahminlerin bir arada değerlendirilmesi ek belirsizlik yaratır; çünkü göreli etkiler olarak ifade edilseler de bu ölçümler farklı tahmin hedeflerini temsil eder. Bu nedenle duyarlılık analizleri, yöntemsel farklılıklar hesaba katıldığında genel bulguların sağlamlığını koruyup korumadığını belirlemek açısından önemlidir.

 

Eve götüren mesajlar

  • Bu makalede tanımlandığı şekliyle proprioseptif/denge temelli müdahaleler, kontrol müdahaleleriyle karşılaştırıldığında ayak bileği yaralanması görülme sıklığında yaklaşık %34’lük bir azalmayla ilişkiliydi.

  • Önleyici etki, farklı spor dallarında tutarlı görünmüş; futbol ile diğer sporlar arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark saptanmamıştır.

  • Hem tek başına uygulanan propriosepsiyon/denge programları hem de bu egzersizleri içeren çok bileşenli müdahaleler, yaralanma görülme sıklığının azalmasıyla ilişkiliydi. Ancak tek başına uygulanan müdahalelerin görünüşte daha büyük etkisi, çok bileşenli programlarla karşılaştırıldığında istatistiksel olarak anlamlı değildi.

  • Derleme, propriyoseptif/denge egzersizleri içeren programların önleyici etkinliğini desteklemektedir; ancak propriyosepsiyonun gelişmesinin yararın hangi mekanizmayla sağlandığını ortaya koymamaktadır ve bu egzersizlerin çok bileşenli programlardaki bağımsız katkısını belirlememektedir.

  • Ayrıca, ayak bileği burkulmalarını önlemeye yönelik proprioseptif antrenmanın geniş operasyonel tanımı, dengeyi ve sensorimotor kontrolü hedefleyen farklı müdahaleleri kapsıyordu. Bu nedenle, ayak bileği yaralanmalarında gözlemlenen azalma, özellikle proprioseptif gelişmelerden ziyade daha geniş nöromüsküler adaptasyonları, denge veya kas kuvvetindeki iyileşmeleri ya da başka mekanizmaları yansıtıyor olabilir.

  • Genel olarak bulgular, ayak bileği yaralanmalarını önleme programlarına denge ve sensorimotor egzersizlerin dahil edilmesini destekliyor. Bununla birlikte kanıtlar, yaralanmaları önleyen mekanizmanın proprioseptif becerilerin gelişmesi olduğunu ortaya koymaktan ziyade, proprioseptif eğitim olarak sınıflandırılan müdahalelerin etkili olduğunu gösteriyor. Kanıt kesinliği orta düzeyde olarak değerlendirildi.

Bu Physiotutors rehberi, klinik pratiğinizde ayak bileği burkulmalarını değerlendirip yönetmenize yardımcı olabilir.

 

Referans

Shen J, Chen S, Han X. Sporcularda ayak bileği burkulmalarını önlemede proprioseptif antrenmanın etkinliği: sistematik derleme ve meta-analiz. BMC Musculoskelet Disord. 2026. https://doi.org/10.1186/s12891-026-10677-4