Araştırma Ağrı ve Psikososyal 5 Kasım 2026
Antcliff ve ark. (2026)

Kronik Ağrıda Edimsel Aktivite Düzenlemesi: Kanıtlar Gerçekten Ne Gösteriyor?

Yapay zekâ tarafından oluşturuldu 1793827387305

Henüz standartlaştırılmış, edimsel yaklaşıma dayalı bir aktivite düzenleme müdahalesi bulunmuyor: İncelenen 9 çalışmadaki 10 müdahalenin tümü içerik, süre (2-11 seans) ve kişiye uyarlanma biçimi açısından farklılık gösteriyordu

Oy sayımı, fiziksel işlevde iyileşme yönünde bir eğilim olduğunu gösterdi; ancak tedavi sonunda ağrı ve yorgunlukla ilgili sonuçlar farklılık gösterirken, uzun dönemli takipte bulgular tutarsızdı

Her klinik sonuç için kanıt kesinliği çok düşük ila düşük düzeydedir; bu nedenle etkililik hakkında henüz kesin bir sonuca varılamaz

Giriş

Aktiviteyi dengeleme, kronik ağrıda en sık önerilen öz yönetim stratejilerinden biridir; ağrı yönetimi programlarında, kademeli egzersiz tedavisinde ve Bilişsel Davranışçı Terapi’de (BDT) yer alır. Ancak “aktiviteyi dengeleme” terimi, klinik uygulamada farklı kavramları ve tanımları kapsar. Önceki bir sistematik derlemede, operant temelli aktiviteyi dengeleme yaklaşımlarının ağrıyı azaltmada anlamlı iyileşme sağlamadığı bulunmuştur. Bunun nedeni, dengeleme müdahalelerinin nasıl tanımlandığı ve uygulandığı konusunda standardizasyon eksikliği olabilir.

Bu derleme, aktivite temposunu düzenlemeye yönelik operant yaklaşımı ele alır. Bu yaklaşımda aktivite düzeyi semptomlara göre ayarlanmaz; bunun yerine zaman, mesafe veya hedeflere dayalı kotalar önceden belirlenir. Bu yaklaşım; enerji tasarrufu ve fonksiyon zarfı teorisi gibi daha pasif, semptomlara bağlı yaklaşımlardan farklıdır.

Bir hastaya hiç “yapabileceğinizi düşündüğünüzden biraz daha azını yapın” ya da “ne kadar aktivite yapacağınızı yalnızca belirtilerin belirlemesine izin vermek yerine, aktivitenizi ulaşılabilir ve önceden belirlenmiş hedeflere göre planlayın” önerisinde bulunduysanız, bu ayrımla karşılaşmışsınızdır. Klinik uygulamada yaygın olarak kullanılmasına rağmen, edimsel aktivite temposu düzenleme hiçbir zaman sınırları net biçimde tanımlanmış bir müdahale olarak standartlaştırılmamıştır. Bu derleme, bu müdahalelerin neleri içerdiğini sistematik biçimde ortaya koyan ve etkililiklerini değerlendiren ilk çalışmadır.

 

Yöntemler

Bu sistematik derlemede, kronik ağrısı olan yetişkinlerde edimsel koşullanma temelli aktivite temposu düzenleme müdahalelerini değerlendiren araştırmalar (RCT’ler, uygulanabilirlik/pilot çalışmaları ve nitel çalışmalar) için Mart/Nisan 2025’e kadar 9 veri tabanı tarandı. Enerji koruma ve işlevsellik zarfı teorisine dayalı müdahaleler kapsam dışı bırakıldı. Dahil etme ve dışlama ölçütleri hakkında daha fazla bilgi aşağıdaki Tablo 1’de sunulmuştur.

Antcliff D, Burns L, English E, MacKenzie R, Geraghty AWA, Marriott-Smith J, Stansfield R, Storms K, Jinks C, Holden MA. Kronik Ağrı Yönetiminde Operant Yaklaşım Temelli Aktivite Temposunu Ayarlama Müdahaleleri: Sistematik Derleme. Clin J Pain. 2026;42(9):e1393. doi:10.1097/AJP.0000000000001393

10 farklı müdahaleyi ve 873 katılımcıyı kapsayan dokuz ayrı çalışma (11 makale) dahil edildi. Çalışmalarda; osteoartrit, fibromiyalji, kronik bel ağrısı, kronik yaygın ağrı ve kronik yorgunluk sendromuyla (ME/CFS) ilişkili primer ve sekonder ağrısı olan kişilerde operant temelli aktivite düzenlemesi incelendi.

Çalışma tasarımları oldukça heterojendi: bir RKÇ, üç pilot veya uygulanabilirlik RKÇ’si, bir uygulanabilirlik çalışması, bir ön test-son test çalışması ve üç nitel çalışma. Çalışmalar arasındaki belirgin heterojenlik nedeniyle meta-analiz yapmak mümkün değildi. Bunun yerine bulgular, SWiM (Meta-analiz Olmadan Sentez) raporlama kılavuzlarına uygun olarak oy sayımı yöntemiyle anlatısal biçimde sentezlendi. Etkiler, sonuçlarda iyileşme veya kötüleşme gösteren yönlerine göre sınıflandırıldı.

Müdahalelerin gerekçeleri, hedefleri, prosedürleri, uygulayıcıları, sunum yöntemleri, sıklıkları ve uyarlama ya da değişiklikleri dâhil olmak üzere ne kadar ayrıntılı açıklandığını değerlendirmek için TIDieR kontrol listesi kullanıldı. Son olarak, yanlılık riskini değerlendirmek için Joanna Briggs Enstitüsü kontrol listeleri; sırasıyla nicel ve nitel kanıta duyulan güveni değerlendirmek içinse GRADE ve GRADE-CERQual çerçeveleri kullanıldı.

 

Sonuçlar

Dokuz çalışmada yer alan 10 müdahalenin tümü, Nielson ve ark. tarafından tanımlanan temel operant bileşenleri içeriyordu: aktivite kotaları belirleme, önceden planlama ve aktivite-dinlenme döngüleri oluşturma/dinlenme araları kullanma. Semptomlara bağlı hedeflerden kota temelli hedeflere geçiş 10 müdahalenin 8’inde, başlangıç değerlerinin kullanımı 5’inde ve aktivitenin kademeli olarak artırılması 6’sında yer aldı. Seansların süresi ve yoğunluğu büyük ölçüde değişiyordu: 45 dakikalık 2 seanstan, 3 saatlik 10 seans ve ek bir pekiştirme seansına kadar.

Antcliff D, Burns L, English E, MacKenzie R, Geraghty AWA, Marriott-Smith J, Stansfield R, Storms K, Jinks C, Holden MA. Kronik Ağrı Yönetiminde Operant Yaklaşım Temelli Aktivite Temposunu Ayarlama Müdahaleleri: Sistematik Derleme. Clin J Pain. 2026;42(9):e1393. doi:10.1097/AJP.0000000000001393

Antcliff D, Burns L, English E, MacKenzie R, Geraghty AWA, Marriott-Smith J, Stansfield R, Storms K, Jinks C, Holden MA. Kronik Ağrı Yönetiminde Operant Yaklaşım Temelli Aktivite Temposunu Ayarlama Müdahaleleri: Sistematik Derleme. Clin J Pain. 2026;42(9):e1393. doi:10.1097/AJP.0000000000001393

Örneklem büyüklükleri 8 ila 307 katılımcı arasında değişiyordu. Dört çalışma primer ağrı durumlarına odaklanırken, iki çalışma osteoartritle ilişkili sekonder ağrıyı inceledi. Kalan çalışmalara kronik ağrısı ve/veya yorgunluğu olan katılımcılar dahil edildi.

Sonuç ölçütleri arasında ağrı, fiziksel işlev, ruh sağlığı ve fiziksel aktivite düzeyleri yer aldı. Takip süreleri 4 hafta ile 6 ay arasında değişti. Dört müdahalede edimsel yaklaşım, daha kapsamlı ağrı yönetimi programlarına (PMP’ler) dâhil edildi. Ancak çalışmalarda bu programların özellikle aktivite temposunu düzenlemeye ne ölçüde odaklandığı sistematik olarak raporlanmadı.

Ağrı şiddeti açısından (5 çalışma; tedavi sonu: 5–10. haftalar): 7 müdahalenin 5’inde iyileşme, 2’sinde kötüleşme görüldü. Tedavi sonundan uzun dönem takibe kadar (12 hafta–6 ay), dahil edilen çalışmalarda ağrı şiddetine ilişkin sonuçlar tutarsızdı.

Fiziksel yorgunluk için (4 çalışma): 6 müdahalenin 3’ünde iyileşme, 3’ünde ise tedavi sonunda kötüleşme görüldü. Tedavi sonrasında fiziksel yorgunluk sonuçları tutarsızdı; bazı çalışmalarda yorgunluk azalırken bazılarında belirtiler arttı.

Fiziksel işlev açısından (3 çalışma): 4 müdahalenin tamamında tedavi sonunda iyileşme görüldü; ancak daha uzun süreli takipte sonuçlar yine karışıktı (2’sinde kötüleşme, 1’inde iyileşme, 1’inde değişiklik olmadı).

Tedaviye uyum ve müdahale tutarlılığı açısından, yalnızca bir çalışmada katılım ve devam kabul edilebilir düzeydeydi; diğer çalışmalarda ise bunlarla ilgili sorunlar vardı. Müdahale sadakati 3 çalışmada “iyi” olarak değerlendirildi, 2 çalışmada ise rapor edilmedi.

Antcliff D, Burns L, English E, MacKenzie R, Geraghty AWA, Marriott-Smith J, Stansfield R, Storms K, Jinks C, Holden MA. Kronik Ağrı Yönetiminde Operant Yaklaşım Temelli Aktivite Temposunu Ayarlama Müdahaleleri: Sistematik Derleme. Clin J Pain. 2026;42(9):e1393. doi:10.1097/AJP.0000000000001393

GRADE değerlendirmeleri: ağrı şiddeti ve fiziksel yorgunluk için kanıt kesinliği çok düşük, fiziksel işlev için düşük (çalışmalar genelinde tutarlı iyileşmeye rağmen). Uygulanabilirlik ve katılımcıların çalışmada kalma oranları açısından sonuçların kanıt düzeyi çok düşük olarak değerlendirildi. Hiçbir çalışma uygulama sürecini veya maliyet etkinliğini değerlendirmedi. Nitel veriler (GRADE-CERQual, düşük güven), hastaların genellikle aktivite temposunu ayarlamayı semptomlarını yönetmek ve öz yeterliklerini artırmak için yararlı bulduğunu gösterdi. Ancak pek çoğu, özellikle zaman baskısı, iş/finansal/sosyal talepler altında ya da “tembel görünmek istememek” gibi kişilik özellikleriyle çeliştiğinde, teoriyi uygulamaya aktarmakta zorlandı.

Antcliff D, Burns L, English E, MacKenzie R, Geraghty AWA, Marriott-Smith J, Stansfield R, Storms K, Jinks C, Holden MA. Kronik Ağrı Yönetiminde Operant Yaklaşım Temelli Aktivite Temposunu Ayarlama Müdahaleleri: Sistematik Derleme. Clin J Pain. 2026;42(9):e1393. doi:10.1097/AJP.0000000000001393

Antcliff D, Burns L, English E, MacKenzie R, Geraghty AWA, Marriott-Smith J, Stansfield R, Storms K, Jinks C, Holden MA. Kronik Ağrı Yönetiminde Operant Yaklaşım Temelli Aktivite Temposunu Ayarlama Müdahaleleri: Sistematik Derleme. Clin J Pain. 2026;42(9):e1393. doi:10.1097/AJP.0000000000001393

 

Sorular ve düşünceler

Sonuçlarda belirtildiği üzere, edimsel aktivite temposu ayarlamanın ağrı, yorgunluk ve fiziksel işlev üzerindeki etkileri incelenen çalışmalar arasında tutarsızdı; bazıları iyileşme, bazıları ise sonuçlarda kötüleşme bildirdi. Ayrıca, yanlılık riskiyle ilgili kaygılar özellikle ağrı şiddeti ve fiziksel yorgunluk açısından belirgindi; fiziksel işlev açısından ise daha az belirgindi. Bu derlemede, edimsel aktivite temposu ayarlamaya daha net bir tanım getirmek ve müdahalelerin tanımlanıp değerlendirilme biçimini daha tutarlı hâle getirmek amaçlanmış olsa da çalışmalar arasında önemli ölçüde heterojenlik devam etti. Nicel olarak değerlendirilmemiş olsa da bu heterojenlik bulguları etkilemiş olabilir ve edimsel aktivite temposu ayarlamanın etkililiği hakkında ne ölçüde sonuç çıkarılabileceğini sınırlar.

Bu tutarsız bulgulara ilişkin bir diğer olası açıklama, katılımcıların sınıflandırılması ve belirtilerinin altında yatan mekanizmalarla ilgilidir. Kronik ağrı genellikle üç aydan uzun süre devam eden veya tekrarlayan ağrı olarak tanımlanırken, birincil ağrı terimi altta yatan bir durumla yeterince açıklanamayan ya da belirgin duygusal sıkıntı veya işlev kaybıyla ilişkili ağrıyı ifade eder. Ancak bu sınıflandırmalar, kişinin belirtilerine katkıda bulunan karmaşık biyolojik, psikolojik ve sosyal mekanizmaları tek başına yeterince yansıtmayabilir. Özellikle, tıbbi incelemelerde saptanabilir yapısal anormalliklerin bulunmaması, altta yatan biyolojik veya fizyolojik mekanizmaları mutlaka dışlamaz. Bu nedenle, birincil kronik ağrı olarak sınıflandırılan bazı katılımcılarda fark edilmemiş veya yeterince araştırılmamış durumlar bulunmuş olabilir. Bu durum, çalışma popülasyonlarındaki heterojenliğe ve tedaviye verilen yanıtlara katkıda bulunmuş olabilir.

Our recent articles on hypophosphatasia and endometriosis have highlighted the potential consequences of delayed diagnosis, including prolonged symptoms and difficulties in achieving appropriate treatment outcomes. These considerations reinforce the importance of accurate clinical assessment and appropriate patient classification when evaluating interventions for chronic pain.

Genel olarak bu derleme, kota temelli aktivite düzenlemeyi yerleşik bir öz yönetim stratejisi olarak düzenli biçimde öneren klinisyenler için önemli bir hatırlatma niteliğinde. Mevcut kanıtlar, yöntemin etkililiği hakkında henüz kesin sonuçlara varmayı desteklemiyor. Özellikle dikkat çekici olan, başlangıçta 6–10 haftada ağrıyı veya yorgunluğu azaltan bazı müdahalelerin, üç ila altı ay sonraki takipte başlangıç düzeyine yaklaştığını ya da daha da kötüleştiğini göstermesi. Bu durum önemli bir klinik soruyu gündeme getiriyor: Operant pacing, kalıcı fayda sağlaması beklenen tek seferlik bir müdahale olarak değil, belirli aralıklarla pekiştirme veya ek destek gerektiren bir beceri olarak mı değerlendirilmelidir?

Son olarak, hastaların bildirdiği engeller klinik uygulama açısından değerli bilgiler sunuyor. Görevlerin beklenenden uzun sürmesi, tamamlamadan bir etkinliği bırakmaya isteksizlik ve aktiviteyi düzenlemenin yalnızca yavaşlamak anlamına geldiği yanılgısı bu engeller arasındaydı. Bu bulgular, etkili uygulama için kavramı tanıtmanın veya yazılı bilgi vermenin tek başına yeterli olmadığını gösteriyor. Hasta eğitimi, bu pratik engelleri ele almalı, önceden belirlenen aktivite hedeflerinin gerekçesini açıklamalı ve hastaların aktivite düzenleme stratejilerini günlük rutinlerine katmalarına yardımcı olmalı.

 

İnekçe konuş benimle.

Yazarlar, sentezlerinin çeşitli kısıtlılıklarını kabul etmiştir. Yalnızca dokuz çalışma bulunması, çok sayıda değerlendirme ölçeğinde sonuç ölçütlerinin önemli ölçüde farklılık göstermesi ve meta-analiz yapmaya yetecek karşılaştırılabilirliğin olmaması nedeniyle yazarlar, etkinin yönüne dayalı oy sayımı yöntemini kullanmıştır. Bu yaklaşım, sonuçların iyileşip kötüleştiğini gösterse de değişikliklerin büyüklüğünü ölçmez veya klinik açıdan anlamlı olup olmadıklarını ortaya koymaz. Önemli olarak, etki yönünün olumlu olması, kontrol grubuna kıyasla istatistiksel açıdan anlamlı veya klinik açıdan anlamlı bir iyileşme olduğu anlamına gelmez. Dâhil edilen çalışmaların birçoğunda gruplar arasında anlamlı farklar gösterilmemiştir. Bu da müdahale grubunda gözlenen iyileşmelerin doğrudan operant aktivite düzenlemesine bağlanamayacağı anlamına gelir. Neredeyse tüm sonuçlarda GRADE derecelendirmelerinin çok düşük ile düşük arasında olmasıyla birlikte bu kısıtlılıklar, bulguların kesin kanıt olarak değil, hipotez oluşturmaya yönelik olarak yorumlanması gerektiğini gösterir.

Dahil edilen çalışmalarda yanlılık riski yüksekti. Dört RCT ve pilot RCT arasında, yeterli tahsis gizliliğinin açıkça bildirildiği yalnızca bir çalışma vardı. Müdahalelerin niteliği nedeniyle katılımcıların körlenmesi uygulanabilir görülmedi ve hiçbir çalışmada terapistler körlenmedi. Bir çalışma, örneklem büyüklüğünün küçük olmasını gerekçe göstererek intention-to-treat analizi kullanmadı; başka bir çalışmada ise iki fiziksel sonuç ölçütü bildirilmedi. Katılımcıların çalışmada kalma oranı da endişe vericiydi. Bazı çalışmalarda katılımcı kaybı %30–61’e ulaştı ve bu durum, uzun dönem takip bulgularına duyulan güveni daha da sınırladı.

Son olarak yazarlar, yerleşik temel sonuç ölçütü setlerinde yer alan ve en az üç çalışmada değerlendirilen sonuç ölçütlerine öncelik verme kararını sonradan aldı. Bu pragmatik yaklaşım sentezin yapılandırılmasına yardımcı olsa da yaşam kalitesi, psikolojik işlevsellik ve günlük yaşam aktiviteleri dâhil klinik açıdan önemli bazı sonuç ölçütleri, çok az sayıda çalışmada değerlendirildikleri için sentezlenemedi.

 

Eve götüren mesajlar

  • Fiziksel işlev iyileşebilir, ancak kanıtlar belirsizliğini koruyor. Fiziksel işlevi değerlendiren dört müdahalenin tamamında tedavi sonunda iyileşme bildirildi; ancak uzun vadeli sonuçlar tutarsızdı ve kanıtların kesinliği düşüktü. Bu bulgular, operant tempo düzenlemesinin etkili olduğuna dair kesin kanıttan ziyade, etkinin olumlu yönde olabileceğine işaret ediyor.

  • Ağrı ve yorgunluk üzerindeki etkiler konusunda sonuçlar hâlâ tutarsız. Bazı müdahalelerde iyileşmeler bildirilirken, diğerlerinde sonuçlarda kötüleşme görüldü. Uzun dönem takiplerde de faydalar tutarsız görünüyordu; kanıt kesinliği ise çok düşüktü.

  • Operant aktivite düzenleme yaklaşımı henüz standartlaştırılmamıştır. 10 müdahale; içerik, süre ve uygulanış biçimi bakımından önemli ölçüde farklılık gösterdi. Bu nedenle hangi bileşenlerin en etkili olduğunu belirlemek zorlaştı.

  • Başarılı bir uygulama, hasta eğitiminden fazlasını gerektirir. Zaman kısıtlılığı, aktiviteleri tamamlamadan bırakmakta zorlanma ve tembel görünme endişesi, uyumu zorlaştırabilir. Klinisyenler, hastaların günlük yaşamlarında aktivite tempolarını ayarlamalarına yardımcı olurken bu engelleri ele almalıdır.

 

Referans

Antcliff D, Burns L, English E, MacKenzie R, Geraghty AWA, Marriott-Smith J, Stansfield R, Storms K, Jinks C, Holden MA. Kronik Ağrının Yönetiminde Edimsel Yaklaşım Kapsamında Aktivite Temposunu Ayarlamaya Yönelik Müdahaleler: Sistematik Derleme. Clin J Pain. 2026;42(9):e1393. doi:10.1097/AJP.0000000000001393