Kemik Stres Yaralanmalarına İlişkin Uluslararası Delphi Uzlaşısı: 41 Uzmanın Üzerinde Uzlaştığı (ve Uzlaşamadığı) Konular
“Kemik stres yaralanması”, “shin splints” gibi belirsiz adlandırmaların yerini alan, artık tercih edilen şemsiye terimdir.
Kemik stres yaralanması öyküsü, antrenman yükündeki ani artışlar ve düşük enerji kullanılabilirliği, üzerinde uzlaşılan risk faktörlerinin başında geliyor
Cerrahi tedavi yalnızca belirli yüksek riskli bölgelerde önerilir (femur boynunun gerilim tarafı, tibianın ön yüzü, naviküler kemik, 5. metatars tabanı)
Giriş
Kemik stres yaralanmalarını değerlendirme ve yönetme yaklaşımları klinisyenler arasında büyük farklılıklar gösterebilir. Bu farklılıklar terminolojiyi, tanısal görüntüleme tercihlerini ve spora dönüş protokollerini kapsar. Bu tutarsızlık, söz konusu makalenin tam olarak ele almayı amaçladığı konudur. Kemik stres yaralanmaları sporcularda oldukça yaygındır ve sporla ilişkili yaralanmaların %20’sine kadarını oluşturur. Askerî personelde de sık görülür. Bu kadar yaygın olmalarına rağmen terminoloji, tanı süreçleri, risk faktörleri ve tedavi stratejileri dâhil olmak üzere değerlendirme ve yönetimlerinin temel yönleri konusunda uluslararası bir uzlaşı yoktur.
Bu görüş birliği eksikliği, klinik uygulamayı önemli ölçüde etkileyerek hasta bakımında ciddi farklılıklara yol açabilir. Örneğin klinisyenler, ilk tercih edecekleri görüntüleme yöntemi konusunda farklı düşünebilir; bazıları konvansiyonel radyografiyi, diğerleri ise MR’ı tercih edebilir. Benzer şekilde, “shin splints”, medial tibial stres sendromu ve tibial kemik stres yaralanması gibi terimler, farklı klinik kavramları ifade etmelerine rağmen bazen birbirinin yerine kullanılır. Bu derleme, mekanik yüke bağlı kemik adaptasyonlarını daha ayrıntılı ele alacak ve egzersiz tedavisine yönelik öneriler sunacaktır.
Yöntemler
Multidisipliner bir yönlendirme komitesi, daha önce yürütülen sistematik literatür taraması ve kemik stres yaralanmaları hakkında hazırlanan temel bilgilendirme kaynağını esas alarak üç turlu modifiye Delphi anketi geliştirdi. İlk literatür taraması sırasında bulunmayan diğer ilgili yayınlar manuel olarak belirlenerek ankete eklendi.
Konsensüs sürecini yapılandırmak için üç ana alan belirlendi:
- Terminoloji, patofizyoloji, tanı ve sınıflandırma.
- Risk faktörleri, tarama ve önleme.
- Tedavi ve spora dönüş.
Stres kırığı literatürüne yaptıkları bilimsel katkılar temelinde belirlenen, altı kıtadan 41 uluslararası uzman ve paydaştan (bilim insanları, klinisyenler, sporcular ve antrenörler) oluşan bir panel, daha önce belirlenen alanları kapsayan ifadeler üzerinde oylama yaptı.
Her turda ifadeler, kesinlikle katılıyorum ile kesinlikle katılmıyorum arasında değişen beşli Likert ölçeğinde değerlendirildi. Ek bir serbest metin alanı, panelistlerin yorumlarını paylaşmasına ve yanıtlarının gerekçesini daha ayrıntılı açıklamasına olanak tanıdı. Katılma veya katılmama oranı en az %80’e ulaşan ifadelerde uzlaşı sağlanmış kabul edildi ve bu ifadeler sonraki turlara dâhil edilmedi. Bu eşiğe ulaşmayan ifadeler ise gözden geçirilip yeniden değerlendirilmek üzere tekrar sunuldu.
Birinci, ikinci ve üçüncü turlarda sırasıyla 59, 40 ve 30 ifade yer aldı. Yanıt oranları sırasıyla %80,5 (33/41), %68,3 (28/41) ve %68,3 (28/41) oldu.
Sonuçlar
58 ifadenin 41’i üzerinde fikir birliğine varıldı.
Terminoloji, patofizyoloji, tanı ve sınıflandırma
Terminoloji
“Kemik stres yaralanması” tercih edilen kapsayıcı terim olarak belirlendi (%85,7 görüş birliği).
Patofizyoloji
Kemik stres yaralanmalarının mikrohasarın birikmesiyle ortaya çıktığı ve bu birikimin zaman içinde kısmi veya tam bir kırığa dönüşebileceği konusunda oybirliği (%100) sağlandı.
Teşhis
Fizik muayene ve anamnez alma açısından “Belirtilerin belirli bir bölgede olması”, “Kemiğe yük uygulandığında ağrı”, “Ağırlık taşıyan aktiviteler sırasında ağrının kötüleşmesi”, “Antrenman hacminde veya yoğunluğunda yakın zamanda değişiklik olması”, “Belirtilerin ağrıyı tetikleyen aktivitelerle (ör. koşma, zıplama) ortaya çıkması”, “Aşırı antrenmana yol açan psikolojik kaygılar” hiçbir karşı oy olmaksızın uzlaşıya ulaştı. “Palpasyonda hassasiyet” bir veya daha fazla karşı oy bulunmasına rağmen uzlaşıya ulaştı.
Direkt grafi, uygun bir ilk görüntüleme yöntemi olduğu konusunda uzlaşıya varılan yöntem oldu (%84,6). MRI da altın standart görüntüleme tekniği olarak belirlendi (%85,7); ancak bazı panelistler, belirli kırıkları saptamadaki olası kısıtlılıklarına dikkat çekti. BT, özellikle MRI bulgularının kesin olmadığı durumlarda, tarsal naviküler kemik gibi belirli anatomik bölgeler için yararlı bir tamamlayıcı görüntüleme yöntemi olarak değerlendirildi. Buna karşılık, tanısal ultrasonografi konusunda uzlaşıya varılamadı; panelistlerin yalnızca %23,8’i yararlı olduğu konusunda hemfikirdi.
Sınıflandırma
Panelistlerin çoğunluğu (%86,2) tek bir birincil sınıflandırma sisteminin kullanılmasını desteklese de bazı görüş ayrılıkları devam etti. Bu nedenle, tek bir sınıflandırma sisteminin benimsenmesi konusunda kesin bir uzlaşıya varılamadı.
Kaynak: Hoenig ve ark., Br J Sports Med. (2025)
Kaynak: Hoenig ve ark., Br J Sports Med. (2025)
Risk faktörleri, tarama ve önleme
Risk faktörleri
Uzlaşıya varılan risk faktörleri, uzlaşı düzeyine göre sıralandığında antrenman yükünde yakın zamanda meydana gelen değişiklikler, önceki BSI, düşük VKİ, kemik sağlığının kötü olması, yeme bozukluğu öyküsü, fonksiyonel kuvvet eksiklikleri ve ayağın aşırı pronasyonu, basma fazında kalça iç rotasyonunun artması ve adım frekansının düşük olması gibi biyomekanik faktörler yer aldı.
Buna karşılık, yetersiz uyku, sigara kullanımı, alkol tüketimi ve psikolojik stres önceden belirlenen uzlaşı eşiğine ulaşmadı.
Tarama
Kemik stres yaralanmasıyla başvuran hastalarda serum D vitamini ve paratiroid hormon düzeylerini içeren laboratuvar incelemeleri önerildi. Panelistlerin %84’ünün bu görüşü desteklemesiyle uzlaşıya varıldı; ancak bazı panelistler karşı görüş bildirdi. Düşük kemik mineral yoğunluğu, Z skorunun ≤ −1,0 olması şeklinde tanımlandı. Bu konuda yüksek düzeyde uzlaşı sağlandı; panelistlerin yalnızca %4,2’si karşı görüş bildirdi.
Önleme
“Ek direnç ve darbeli yüklenme antrenmanının kemik stres yaralanması riskini azaltmada faydalı olduğu” konusunda, hiçbir karşı oy olmaksızın uzlaşı sağlandı. Gençlik döneminde sıçrama sporlarına ve top sporlarına (ör. futbol ve basketbol) katılımın, gelecekte kemik stres yaralanması riskine karşı koruyucu olduğu kısmen kabul edildi (%82,1 uzlaşma, %10,7 karşı görüş).
Kaynak: Hoenig ve ark., Br J Sports Med. (2025)
Kaynak: Hoenig ve ark., Br J Sports Med. (2025)
Yönetim ve spora dönüş
Yüksek riskli anatomik bölgeler
Komplikasyon oranının daha yüksek olduğu anatomik bölgeler konusunda uzlaşıya varılmış ve bu bölgeler yüksek riskli olarak sınıflandırılmıştır: üst (gerilim tarafındaki) femur boynu korteksi (%91,3), tibia diyafizinin anterior korteksi (%86,4), naviküler kemik (%87,0) ve 5. metatarsın tabanı (%82,6). Cerrahi tedavi seçeneğinin değerlendirilmesini gerektirmelidir.
Başlangıçta cerrahi dışı yöntemlerle tedavi edilmesi gereken anatomik bölgeler
Stres kırığı terimi, yer değiştirme olmaksızın belirgin bir kırık hattının bulunduğu akut kemik stres yaralanmasını tanımlamak için kullanılmıştır.
Tedavi yaklaşımı açısından, el, el bileği ve olekranon dışındaki tüm üst ekstremite anatomik bölgelerinde başlangıçta cerrahi dışı tedavi konusunda oybirliğiyle uzlaşı sağlandı. Benzer şekilde, alt ekstremitede yüksek riskli olarak tanımlanan bölgeler dışındaki tüm anatomik bölgeler için başlangıçta cerrahi dışı tedavi desteklendi. Kalkaneus, beşinci metatars şaftı (diyafiz) ve ikinci metatars tabanı için bir veya daha fazla karşı oy bulunmasına rağmen kısmi uzlaşı sağlandı. Buna karşılık, halluks sesamoidleri için uzlaşı sağlanamadı.
Yönetim
Hem ilk hem de tekrarlayan yaralanmalar için beslenme danışmanlığı (%88,0–92,0) ve uyku/psikolojik stresin ele alınması (%83,3–84,0) konusunda uzlaşıldı. Düşük yoğunluklu darbeli ultrason, ekstrakorporeal şok dalga tedavisi, elektromanyetik stimülasyon veya ortobiyolojik yardımcı tedaviler (trombositten zengin plazma, kemik iliği aspiratı) konusunda uzlaşıya varılamadı; bunların etkinliği henüz kanıtlanmış değil.
Rehabilitasyon kapsamında, yapılandırılmış bir fizyoterapi programının kullanılması konusunda uzlaşı sağlandı. Tekrarlayan kemik stres yaralanmaları yaşayan sporcular için, ayak basış paterni veya adım frekansındaki değişiklikleri kapsamayan yürüme paterninin yeniden eğitimi desteklendi ve %80 uzlaşıya ulaşıldı. Ancak bazı panel üyeleri, ilk epizodun ardından bu yaklaşımın kullanılmasına katılmadı. Bu öneri, stres kırığı olan sporcular için de uzlaşıya ulaşamadı. Son olarak, rehabilitasyon programına çok yönlü ve/veya osteojenik aktivitelerin eklenmesi oybirliğiyle kabul edildi; karşı oy kullanılmadı.
Sporunuza dönüş
Yaralanmanın şiddeti ve anatomik konumu ile spordan uzak kalınan süre, spora dönüşe hazır olma durumu belirlenirken dikkate alınması gereken temel unsurlar olarak oy birliğiyle (%100 uzlaşma) belirlendi. Günlük aktiviteler ve spora özgü aktiviteler sırasında ağrı olmaması konusunda da uzlaşma sağlandı; buna karşı çıkan olmadı. Ancak koşu sırasında ağrı olması, panelistlerin %83,3’ü tarafından kabul edilemez bulundu ve bu ölçüt konusunda görüş ayrılığı yaşandı.
“Kaynamama (6 aydan uzun süredir kaynama bulgusu olmaması)” ve “kırıkta yer değiştirme”, cerrahi müdahalenin değerlendirilmesinde üzerinde uzlaşılan ifadelerdi.
Kaynak: Hoenig ve ark., Br J Sports Med. (2025)
Kaynak: Hoenig ve ark., Br J Sports Med. (2025)
Kaynak: Hoenig ve ark., Br J Sports Med. (2025)
Sorular ve düşünceler
Delphi konsensüsü, cerrahi dışı tedavi edilen stres kırıkları da dâhil olmak üzere kemik stres yaralanmalarının ardından yapılandırılmış fizyoterapi uygulanmasını destekledi. Önceki araştırmalar da kas kuvveti eksikliklerinin kemik stres yaralanmaları için potansiyel risk faktörleri olduğunu ortaya koydu. Ayrıca panelistler, çok yönlü ve/veya osteojenik aktivitelerin rehabilitasyona dâhil edilmesi gerektiği konusunda oy birliğiyle hemfikirdi. Bu bulgular, kemik stres yaralanmalarının yönetiminde egzersiz tedavisinin önemini vurguluyor. Bu bölümde, mekanik yüklenmeye bağlı kemik adaptasyonunu ve bunun egzersiz reçetelendirmesine etkilerini inceleyeceğiz.
Kemik adaptasyonu ve mekanik yüklenme
Bu anlatısal derlemede ele alındığı üzere, kemik adaptasyonu kemik rezorpsiyonu ve oluşumu arasında dinamik bir dengeyi içerir. Mekanik yüklenme osteositler tarafından algılanır ve kemik yeniden şekillenmesini düzenleyen biyolojik yanıtları tetikler. Tekrarlayan yüklenme mikrohasara yol açtığında osteoklastlar hasarlı dokuyu uzaklaştırır; ardından osteoblastların aracılık ettiği kemik oluşumu ve bunu izleyen mineralizasyon gerçekleşir.
Önemli olarak, bu süreçler farklı zaman ölçeklerinde gerçekleşir. Kemiğin mekanik duyarlılığı, yaklaşık 20 tekrarlı yüklenme döngüsünden sonra azalır; ancak 8 saatlik dinlenmenin ardından yaklaşık %90 oranında yeniden kazanılabilir. Buna karşılık, osteoklast aracılı rezorpsiyonun belirgin hâle gelmesi 4 haftayı bulabilirken, kemiğin tamamen mineralize olması birkaç ay (12 aya kadar) sürebilir. Bu nedenle, mekanik duyarlılığın yeniden kazanılması tam yapısal iyileşmeyle karıştırılmamalıdır. Biriken mikrohasar kemiğin onarım kapasitesini aştığında, stres kırıklarına yatkınlık artabilir. Bu durum, kümülatif antrenman yükünü izlemenin ve RED-S gibi kemik adaptasyonunu bozan sistemik faktörleri belirlemenin önemini vurgular.
Kemik adaptasyonu; yüksek şiddetli, hızlı yüklenen ve farklı yönlerden gelen mekanik uyaranlara özellikle duyarlı görünmektedir. Çok yönlü aktiviteler, kemiği bası, çekme, kayma ve burulma dâhil farklı kuvvetlere maruz bırakır ve böylece daha geniş kapsamlı bir osteojenik uyaran sağlayabilir. Pratikte bunlar pliometrik egzersizleri, sıçramaları, yön değiştirme çalışmalarını ve yüksek yoğunluklu direnç antrenmanını kapsar.
Ancak yüklenme hacmi ve toparlanma dikkatle yönetilmelidir. Makale, özellikle genel kas-iskelet sistemi yüklenmelerinden toparlanmaya zaman tanımak için yoğun antrenman seansları arasında 48–72 saat bırakılmasını öneriyor. Koşu gibi tekrarlayan yüklenme aktivitelerinde, yaklaşık 20 döngüden sonra kemiğin mekanik uyaranlara duyarlılığının azalması, ek tekrarların osteojenik katkısının giderek azaldığını gösteriyor. Bu nedenle toparlanma dönemleri, kemiğin sonraki yüklenme uyaranlarına verdiği yanıtı korumaya yardımcı olabilir.
Kaynak: Gabbett TJ, Oetter E. Dokudan Sisteme: Yüklenmeye Uygun Bir Yanıtı Ne Belirler? Sports Med. 2025 Oca;55(1):17-35. doi: 10.1007/s40279-024-02126-w. Çevrimiçi yayımlanma: 11 Kasım 2024. PMID: 39527327.
Son olarak, koşu mekaniği, ayak basış paterni ve kadans gibi biyomekanik faktörler, mekanik yüklenmenin iskelet boyunca dağılımını etkileyebilir. Bunlar olası rehabilitasyon hedefleri olsa da Delphi paneli, biyomekanik müdahaleler konusunda yapılandırılmış fizyoterapi ile çok yönlü ve osteojenik aktivitelerin programa dahil edilmesi konularındaki kadar fikir birliğine varamadı.
İnekçe konuş benimle.
Dikkate alınması gereken birkaç metodolojik sınırlılık var. İlk olarak, bu değiştirilmiş bir Delphi süreciydi: önceki turlara katılıp katılmadıklarına bakılmaksızın 41 panelistin tamamı her tura katılmaya davet edildi. Bu, geleneksel yaklaşımdan farklıdır ve oylama panelinin bileşiminde bazı tutarsızlıklara yol açmış olabilir.
Katılım da 1. turdaki 33 panelistten 2. ve 3. turlarda 28’e düştü. Yazarlar, anketin uzunluğunun ve kapsamının katılımcı sayısındaki bu azalmaya katkıda bulunmuş olabileceğini öne sürüyor.
Paneldeki temsil dağılımı da bir başka kısıtlılıktı. Ortopedi hekimleri ve spor bilimciler nispeten iyi temsil edilirken fizyoterapistler katılımcıların yalnızca küçük bir bölümünü oluşturuyordu. Coğrafi ve etnik çeşitlilik de sınırlıydı; özellikle Afrika ve Güney Amerika’dan katılım düşüktü. Bu nedenle bulgular, farklı sağlık sistemleri ve kaynak koşullarındaki klinik uygulamaları tam olarak yansıtmayabilir. Yazarlar bu kısıtlılığı kabul ediyor ve çeşitli önerilerde “uygulanabilir olduğunda” ve “erişilebiliyorsa” gibi koşullu ifadeler kullanıyor.
Son olarak, panel üyeleri oylarını gerekçelendirmek veya değişiklik önermek için serbest metin yorumları yapabilse de yazarlar bu yanıtların resmî bir nitel analizini açıklamamıştır. Bu nedenle, ifadeler gözden geçirilirken yorumların nasıl seçilip önceliklendirildiği belirsizdir.
En önemlisi, uzman uzlaşısı etkililik kanıtıyla karıştırılmamalıdır. Örneğin, yapılandırılmış fizyoterapi konusunda oybirliğiyle varılan uzlaşı, klinik çalışmalardan elde edilen etkililik kanıtını değil, uzman görüşünü yansıtır. Öte yandan, uzlaşıya varılamayan ifadeler de aynı ölçüde bilgilendiricidir; önemli bilgi boşluklarını ve gelecekteki araştırmalar için öncelikleri ortaya koyar.
Eve götüren mesajlar
- Kemik stresine bağlı durumların tüm spektrumunu tanımlamak için tercih edilen şemsiye terim olarak “kemik stres yaralanması” (BSI) terimini kullanın; “shin splints” gibi belirsiz ya da birbirinin yerine kullanılan terimlerden kaçının.
- Üzerinde uzlaşılan başlıca risk faktörlerini göz önünde bulundurun: daha önce BSI geçirmiş olmak, antrenman yükünde ani değişiklikler, düşük BKİ, kemik sağlığının bozulması ve fonksiyonel kuvvet eksiklikleri. Düşük enerji kullanılabilirliği de araştırılmalıdır.
- MRG, altın standart görüntüleme yöntemi olmaya devam ederken ilk görüntüleme yöntemi olarak direkt grafiler önerilir. MRG bulguları kesin değilse BT, naviküler kemik gibi belirli anatomik bölgeler hakkında ek bilgi sağlayabilir.
- Yüksek riskli anatomik bölgeleri erken dönemde belirleyin. Femur boynunun gerilim tarafındaki stres yaralanmaları, tibianın ön korteksi, naviküler kemik ve beşinci metatars kemiğinin tabanı özellikle dikkat gerektirir; cerrahi tedavi seçeneği de değerlendirilmelidir.
- Egzersiz türü ve reçetesi: Yapılandırılmış fizyoterapi rehabilitasyon programına dahil edilmelidir. Panel, sıçrama, pliometri ve yön değiştirme çalışmaları gibi çok yönlü ve/veya osteojenik aktivitelerin programa dahil edilmesini oy birliğiyle destekledi. Yük yönetimine özellikle dikkat edilerek koşu da programa dahil edilmelidir.
- Mekanik yüklenmenin ötesindeki faktörleri ele alın. Beslenme danışmanlığı verilmesi ve uyku ile psikolojik strese dikkat edilmesi panel tarafından desteklendi.
- Spora dönüş kararlarını bireyselleştirin. Yaralanmanın şiddeti, anatomik konumu ve spordan uzak kalınan süre; günlük ve spora özgü aktiviteleri ağrısız gerçekleştirme becerisiyle birlikte değerlendirilmelidir.