Genelden Özele: Hasta-Özgü Aşil Tendinopatisi Rehabilitasyonu Nasıl Reçete Edilir?
Bu biyomekanik modelleme çalışması, orta bölüm Aşil tendinopatisi olan kişilerde hasta özel özelliklerin Aşil tendonu gerilmelerini nasıl etkilediğine dair içgörü sağlıyor
Tendon (tendon) gerilimini etkileyen faktörlere dayanarak egzersizler sıralanabilir ve bu bilgilere göre kişiye özel bir egzersiz planı oluşturulabilir
Bu bir klinik çalışma olmasa da, bunu pratik sonuçları açısından parçalarına ayırmaya çalışıyoruz
Giriş
Aşil tendonlarının doğru yüklenmeye ihtiyaç duyduğunu ve bunun için çeşitli rehabilitasyon modelleri geliştirildiğini biliyoruz; ancak Aşil tendinopatisi rehabilitasyonu sonrası pek çok hasta istenmeyen sonuçlar yaşayıp daha kronik bir tendinopati tablosu geliştirebiliyor. Uygulamada yükler, tendonun kapasitesine, dokunun irritabilitesine ve semptomlara verdiği tepkiye göre reçete edilir ve kademeli olarak artırılır. Genel olarak bakıldığında, bilateral (iki taraflı) egzersizlerin unilateral (tek taraflı) egzersizlere göre daha kolay olduğunu; sıçrama içeren (hopping) egzersizlerin ise sıçrama içermeyenlere kıyasla daha zorlayıcı olduğunu biliyoruz.
Yükleme faktörleri hakkında zaten çok şey biliyor olsak da, pratikte değerlendirdiğimiz faktörler büyük ölçüde harici egzersiz dozlarına dayanıyor; hastaya özgü tendonun içsel özelliklerinin etkisi ise çoğunlukla göz ardı ediliyor. Pek çok rehabilitasyon kararı, seçilen egzersiz gibi dışsal egzersiz dozu üzerinden verilir; tekrar sayısı, harici direnç, hız ve hareket açıklığı da bu dozun bir parçasıdır. Bununla birlikte, reçete edilen görevin tendonda deneyimlenen içsel mekanik doza nasıl dönüştüğü çok daha az net.
Bu makale, bir egzersizin bir hasta için neden faydalı olabildiğine dair biyomekanik bir açıklama sunuyor; aynı egzersiz başka bir hastada ise çok az etki gösterebilir ya da hiç etki etmeyebilir. Biz de bu biyomekanik çalışmayı klinik örnekler ve çıkarımlar üzerinden parçalayıp anlaşılır hâle getirmeye çalışıyoruz.
Yöntemler
Funaro ve ark., orta bölüm Aşil tendinopatili kişilerde altı yaygın rehabilitasyon egzersizi sırasında, Aşil tendonunun iç gerilimini tahmin etmek için kesitsel, konuya özel sonlu elemanlar modelleme çalışması yürüttü.
Geçmişteki 5 yıl içinde, ardışık 6 haftadan uzun süren aralıklı dönemler hâlinde Aşil tendinopatisi ağrısı yaşayan katılımcılar; bu süre içinde tendon ağrısında en az bir alevlenme ve bir de azalma/iyileşme dönemi geçirmiş olmaları şartıyla çalışmaya dahil edildi. Ayrıca, Aşil tendonunun orta bölümünde palpe edilebilen ve ağrılı, odaklanmış bir kalınlaşma bulunmalıydı. Bu durum, Aşil tendinopatisini destekleyen sonografik bulgularla doğrulandı.
Katılımcılar, daha önce Aşil tendonu ameliyatı veya yırtığı olanlar; kollajen dokuyu etkileyen sistemik hastalığı olanlar ve insersiyonel Aşil tendinopatisi bulunanlar çalışma dışı bırakıldı. Ayrıca kalkaneal spur (kalkaneal çıkıntı), plantar fasiit veya ayak bileği/ayağa ait başka durumları olanlar da dışlandı.
Tüm katılımcılar, ağrı ve fonksiyonları hakkında fikir edinmek için Victorian Institute of Sport Assessment-Achilles anketini (VISA-A) tamamladı.
Katılımcılar önce izokinetik bir dinamometre üzerinde maksimum plantar fleksiyon kontraksiyonlarını uyguladı. Ardından, üç boyutlu serbest el ultrasonu ile Aşil tendonunu dinlenme halinde ve maksimum çabanın %30’u ile %60’ı düzeyindeki kontraksiyonlar sırasında değerlendirdiler. Bu ölçümlerden araştırmacılar, her bir katılımcı için tendon uzunluğu, uzama, kesit alanı, kuvvet ve sertliği tahmin etti.
İkinci bir laboratuvar oturumunda, katılımcılar rastgele sırayla altı yaygın rehabilitasyon egzersizinin her birinden beş tekrar yaptı: bilateral topuk yükseltme, bilateral topuk düşürme, diz ekstansiyonda tek taraflı topuk düşürme, yürüme, diz fleksiyonda tek taraflı topuk düşürme ve bilateral sıçrama. Soleus ve iki gastroknemius kasının her bir egzersiz sırasında ürettiği kuvvetleri tahmin etmek için, hareket yakalama (motion capture), kuvvet platformu (force-plate) verileri ve yüzey EMG; kas-iskelet modellemesiyle birleştirildi.
Bu ölçümler, her bir katılımcının Aşil tendonunu temel alan kişiselleştirilmiş bir bilgisayar modeli oluşturmak için kullanıldı. Ana model; tendonun bireysel şekli, sertliği ve kas kuvvetlerini içeriyordu. Bu sayede araştırmacılar, Aşil tendonunun orta bölümündeki gerilmeyi tahmin edebildi ve egzersizleri daha düşükten daha yükseğe doğru gerilme düzeylerine göre sıralayabildi.
Katılımcılar arasındaki farklılıkları neyin açıkladığını araştırmak için iki ek model oluşturuldu. Biri bireysel tendon sertliğini korurken ortalama kas kuvvetlerini kullandı; diğeri ise bireysel kas kuvvetlerini korurken ortalama tendon sertliğini kullandı. Bu sayede yazarlar, tahmin edilen tendon geriniminin kas kuvveti üretiminden mi yoksa tendon özelliklerinden mi daha çok etkilendiğini karşılaştırabildi. Dış tendon şekli kişiselleştirilmiş olsa da, iç subtendon düzeni ve torsiyon (burulma) ölçülerek elde edilmek yerine genel bir anatomik modele dayanıyordu.

Bu çalışmanın birincil sonucu, Aşil tendinopatisi olan bu katılımcılarda altı egzersizin her biri için Aşil tendonunun orta bölümündeki ortalama maksimum gerilimdi. Ardından yazarlar, tepe noktasındaki lokal gerilimi, bunun yerini ve katılımcılar arasında gerilimdeki değişkenliği de inceledi. Önceki araştırma bulgularına dayanarak, tendon adaptasyonu için gerekli optimal gerilim aralığı olarak %5-7 aralığı kullanıldı.
Önemlisi, tüm ölçümler herhangi bir rehabilitasyon planına başlanmadan önce alınmıştır. Bu şekilde çalışma, rehabilitasyon planı devreye alınmadan önce ağrılı tendinopati evresinde Aşil tendonunun özelliklerini ve yüklenmeye verdiği yanıtı yansıtmaktadır.
Sonuçlar
Orta bölüm Aşil tendinopatisi olan yirmi bir katılımcı dâhil edildi; bunların 17’si erkek, 4’ü kadındı. Ortalama yaşları 49 yıldı (+/- 13 yıl). Ortalama boyları 178 cm (+/- 8 cm) idi ve ortalama vücut ağırlıkları 75 kg (+/- 12 kg) idi. Ortalama VISA-A skorları 73’tü (+/- 19).
En düşük ortalama orta bölüm Aşil tendonu zorlanmasından en yükseğe kadar, aşağıdaki sıralama ortaya kondu:

Tüm egzersizler, yürüyüş ile diz ekstansiyondayken tek taraflı topuk düşürme hariç, birbirinden istatistiksel olarak farklıydı; bu iki egzersiz benzer düzeyde zorlanma oluşturdu.
Bu sonuca dayanarak, grup ortalamaları; uzatılmış diz ile tek taraflı topuk düşürme ve yürümenin, tendon adaptasyonunu desteklemek için gerekli yüklenmeyi sağladığını göstermektedir.

Bireysel hasta düzeyinde Aşil tendonu zorlanması, tendon adaptasyonu için gereken optimal zorlanma ile (gereken %5–7 zorlanmaya göre) karşılaştırıldığında ilginç bir bulgu ortaya çıktı. Bazıları çift taraflı ayak bileği ucu yükseltmeleri gibi daha kolay egzersizler sırasında %5–7 aralığına ulaşırken, diğerleri yalnızca fleksiyona alınmış dizle yapılan topuk düşürme ya da hoplama gibi daha zorlayıcı görevlerde bu aralığa erişebildi. Egzersizlerin, düşükten yükseğe zorlanma sırasındaki sıralaması da bazı katılımcılar arasında farklıydı.
Her bir egzersiz sırasında önerilen %5–7’lik gerilme (strain) aralığına ulaşan katılımcı sayısı şuydu:

Bazı kişilerin, optimal Aşil tendonu gerilimine ulaşmak için daha zorlayıcı egzersizlere ihtiyaç duyduğu görülmüştür.
Bilgisayar modelleri, tendonun birkaç küçük bölgesinde—özellikle diz bükülü heel drop (topuk düşürme) ve zıplama sırasında—çok yüksek gerilme (strain) gösterdi. Bu sayılar bu miktardatüm tendonun uzamış gibi okunmamalı. Modelin içindeki çok küçük yerel “hot spot”ları (mikro gerilme yoğunlaşmalarını) temsil eder ve tendonun şekline, subtendon sınırlarına ve modelin nasıl kurulduğuna dair varsayımlara karşı hassastır. Bu yerel zirveler genellikle tendonun orta ya da orta-üst bölümünde, soleus subtendonu yakınında bulundu. Kesin konum, hastadan hastaya değişti. Klinik olarak bu, tendon yüklenmesinin eşit şekilde dağılmadığını düşündürür; ancak zirve değerlerin kendisi, egzersiz reçetesi hazırlamak için henüz doğrudan kullanılmaya hazır değildir.

Araştırmacılar ayrıca, hastalar arasındaki gerilme (strain) farklılıklarını neyin açıkladığını da sordu. Her kişinin kendi baldır kası kuvvetlerini korumanın, yalnızca her kişinin tendon sertliğini kullanmaya kıyasla, tamamen kişiselleştirilmiş modele çok daha yakın sonuçlar verdiğini buldular. Bu, tendon sertliğinin önemsiz olduğu anlamına gelmez. Bu, bu modellerde bireysel kuvvet üretiminin, tahmin edilen gerilme üzerindeki etkisinin daha büyük olduğu anlamına gelir.
Sorular ve düşünceler
Önemlisi, bu bir hesaplamalı modelleme çalışmasıydı. Tahmin edilen tendon gerilimine göre egzersiz reçete etmenin; ağrıyı, fonksiyonu, iyileşme süresini veya spora dönüş süresini iyileştirip iyileştirmediğini test etmedi. Buna rağmen, bu çalışmadan elde edilen bilgiler rehabilitasyon sürecimizde bize yardımcı olabilir.
Egzersiz dozlaması hakkında zaten çok şey biliyoruz; çünkü dış yükleri, tekrarları, setleri, tempoyu, eklem hareket açıklığını, sıklığı, görev karmaşıklığını zaten ayarlıyoruz ve rehabilitasyonun kişiselleştirilmesi gerektiğini de biliyoruz. Peki burada gerçekten yeni olan ne? Çalışma, tendonun dış yükleri ile iç yükleri arasındaki fark konusunda bize yeni bir anlayış kazandırıyor. Hastalarımıza, Aşil tendonuna dış yük veren görevler veriyoruz; tendon da iç mekanik bir uyaran deneyimliyor. Bunlar birbiriyle ilişkili ama aynı şey değiller. Yükleri üç düzeye ayırabiliriz:
- Reçete edilen doz: Fizyoterapistin seçtiği doz
- Egzersiz
- Harici direnç
- Setler ve tekrar sayısı
- Hız
- Sıklık
- Uygulanan doz: Hastanın aslında ortaya çıkardığı miktar
- Eklem hareket açıklığı
- Kuvvet
- Hareket hızı
- Efor
- Tazminatlar
- Yorgunluk
- İç tendon dozu: Tendonun maruz kaldığı şeyler
- Gerilme şiddeti
- Gerilme dağılımı
- Yüklenme hızı
- Süre
- Kümülatif mekanik maruziyet
Klinik uygulama ağırlıkla birinci düzeyi kontrol eder ve ikinci düzeyin bazı kısımlarını gözlemler. Bu çalışma üçüncü düzeyi tahmin etmeye çalıştı. Bu nedenle, bu çalışma yaygın rehabilitasyon ilkelerini ortadan kaldırmıyor. Bunun yerine, standart bir ilerlemenin standart bir biyolojik doza birebir karşılık geldiğini varsaymaya karşı uyarıyor.
Bizim için en önemli zorluk, hangi hastada hangi yükün; tendon adaptasyonu için gerekli olan optimal gerilmeyi sağlayacağını nasıl belirleyeceğimiz. Bu çalışma biyomekanik bir analizdi ve Aşil tendinopatisi olan tendonlarda tendon adaptasyonu için gereken uyarı hakkında önemli bilgiler sağladı; ancak bireysel hasta için bir “reçete” sunamadı. Peki bu bilgiyi pratikte nasıl kullanabiliriz ve uygulamamızda nasıl bir değişiklik yapmalıyız?
Bu genel hiyerarşi klinik açıdan hâlâ faydalıdır: önce iki taraflı çalışmayla başlamak, ardından tek taraflı çalışmaya geçmek; sonra diz fleksiyonda yüklenmeye; en son da sıçramaya (hopping). Ancak bu yaklaşım, sabit bir rehabilitasyon çerçevesi olarak değil, başlangıç noktası olarak kullanılmalı. Klinik olarak her hasta için “optimal” yükü birebir belirleyemeyiz; ama antrenman dozunun yetersiz mi kaldığını, verimli mi olduğunu yoksa aşırı mı olduğunu tahmin etmeye çalışabiliriz.
Hadi bunu bazı klinik örneklerle birlikte açalım:
Hasta A: düşük kapasiteli, irritabl tendon
Bir hastayı düşünün ki:
- günlük yürüyüş sırasında ağrı;
- zayıf bilateral baldır kaldırma kapasitesi;
- belirgin yorgunluk;
- ertesi gün güçlü bir semptom yanıtı.
Bu kişi için iki taraflı topuk kaldırma duruşu, dâhili olarak anlamlı bir tendon uyarısı anlamına gelebilir.
Çalışma, bilateral egzersizlerin ortalama olarak düşük düzeyde zorlanma oluşturmasına rağmen, bazı katılımcıların egzersizler sırasında önerilen hedef aralığa ulaştığını gösterdi. Protokolde erken dönemde göründüğü için bilateral çalışmayı “fazla kolay” diye geçiştirmeyin. Bunun yerine, hastanın tolere edebileceği bir egzersizle başlayın; örneğin:
- destekli bilateral baldır kaldırışları;
- oturur pozisyonda plantar fleksiyon;
- azalmış hareket açıklığı;
- daha yavaş tempo;
- daha düşük hacim.
İlerleme, sadece bir zaman çizelgesi “tek taraflı egzersizlere başlanmalı” dediği için değil; hasta daha iyi bir kapasite ve toparlanma sergilediğinde ortaya çıkar.
Hasta B: yükü düşük olan güçlü hasta
Sporla ilgilenen bir hastayı düşünün; örneğin:
- tek taraflı ve iki taraflı baldır kaldırışlarını kolayca yapar;
- çok az yorgunluk gösterir;
- düşük çaba bildiriyor;
- programa verdiği yanıt asgari düzeydedir;
- sporun gerektirdiği taleplerin altında kalmaya devam eder.
Bu hasta için standart baldır kaldırma egzersizleri, tendonunuzu anlamlı şekilde zorlayacak yeterli kuvveti sağlayamayabilir. Egzersizin gerçekten yeterince zorlayıcı olup olmadığını kontrol edin:
- Yeterli düzeyde dış yük kullanılıyor mu?
- Tam topuk yükseltme (heel-rise) yüksekliği korunuyor mu?
- Set boyunca performans düşüyor mu?
- Son tekrar yorgunluğa ne kadar yakın?
- Hasta ağırlığını diğer bacağa mı aktarıyor?
- Hem düz dizli hem de fleksiyonlu dizli plantar fleksiyon eğitimi veriliyor mu?
Şunlarla ilerleyin:
- artmış dış direnç;
- tek taraflı yükleme;
- daha geniş hareket açıklığı;
- flekte dizle yüklenme;
- daha hızlı yüklenme;
- tekme atlama;
- spora özgü enerji depolama görevleri.
Egzersizi tamamlamak, tendonun yeterli bir uyarı aldığını kanıtlamaz.
Hasta C: “makul” bir egzersize beklenmedik derecede güçlü yanıt
Düz dizli, tek taraflı topuk kaldırışlarını tolere eden bir hastayı hayal edin; fakat şu durumdan sonra alevleniyor:
- fleksiyonlu diz topuk düşürmeleri;
- tekme atlama;
- hızda veya hacimde küçük bir artış.
Çalışma, fleksiyonda dizli tek bacak topuk düşürme hareketlerinin genellikle düz dizli tek bacak topuk düşürme hareketlerinden daha fazla gerilim (strain) oluşturduğunu; sıçramanın ise en yüksek gerilime yol açtığını tahmin etti. Ancak aynı zamanda dikkate değer düzeyde bireysel farklılık da gösterdi. Bu yüzden, alevlenmeyi (flare) otomatik olarak korku, kötü uyum (adherence) ya da tedavi başarısızlığı olarak yorumlamayın. Bu egzersiz, söz konusu hasta için beklenenden daha büyük bir iç mekanik basamak/evreyi temsil ediyor olabilir.
Düzenle:
- diz pozisyonu;
- dış yük;
- aralık;
- hareket hızı;
- tekrar sayısı;
- set sayısı;
- haftalık sıklık.
Örneğin, zorlayıcı tek taraflı fleksiyonda dizli topuk düşürme çalışmasını daha hafif bir oturarak baldır kaldırma ile değiştirin; orijinal göreve dönmeden önce kapasiteyi artırın. Küçük görünen bir egzersiz değişikliği, tendon üzerindeki yüklemede büyük bir fark yaratabilir.
İnekçe konuş benimle.
Çok önemli bir not: Bu çalışma katılımcıların zaman içinde nasıl ilerlediğini değerlendirmiyordu. Bunun yerine, Achilles tendinopatileri için rehabilitasyona daha başlamadan önce, tek bir belirli zaman noktasında değerlendirildiler. Bu nedenle, bu bilgiyi kullanmanın daha iyi rehabilitasyon sonuçları sağlayacağını varsayamayız.
Bu çalışmanın önemli bir sınırlılığı, sağlıklı bireyler ile hayvan ve in-vitro çalışmalara dayanarak önerilen optimal bir gerilme (strain) aralığını kullanmasıdır. Ancak patolojik bir tendonun farklı bir yükleme aralığına ihtiyacı olabilir. Doz; tendonun irritabilitesi ve kapasitesi, şikâyetin kronisitesi, yükleme geçmişi ve rehabilitasyon evresine göre de değişebilir.
Mevcut çalışmanın dikkatle değerlendirilmesi gereken bir diğer önemli noktası, çalışmanın bazı tekrarlar sırasında stresi bir kez ölçmüş olmasıdır; ancak egzersizleri belirli bir süre boyunca değerlendirmemiştir. Örneğin, yürüyüş önerilen hedef aralığının içinde kaldı; fakat çalışma, yürüyüş hızını, adım sayısını (kadans), süreyi, eğimi ve benzeri parametreleri değerlendirmedi. Bu nedenle Aşil tendonundaki adaptasyon sadece stresin büyüklüğüne bağlı değildir; aynı zamanda zamana ve değişim hızına (rate) da bağlıdır.
Çalışma, tendon üzerindeki çekme yükleri ve gerilmeleri ele aldı; ancak tendonla ilişkili olarak her zaman belirli bir düzeyde basınç yükü de mevcuttur. Ayrıca, alt tendonlar arasındaki sürtünme temasının dikkate alınmadığı belirtildi; bu durum analizleri kolaylaştırdı, ancak bir sınırlılık oluşturabilir.
Eve götüren mesajlar
Bu çalışma yeni bir Aşil rehabilitasyon protokolü sunmuyor. Egzersiz dozunu düşünmek için daha net bir yol sağlıyor. Ortalama egzersiz hiyerarşisi büyük ölçüde öngörülebilirdi: bilateral baldır çalışması tahmin edilen tendon gerginliğinin en düşük düzeyini, tek taraflı yükleme daha yüksek düzeyini, fleksiyonda dizli tek taraflı yükleme daha da yüksek düzeyini ve sekme (hoplama) ise en yüksek gerginliği oluşturdu. En önemli bulgu, bireysel hastaların her zaman bu ortalama örüntüyü takip etmemesiydi.
Aynı egzersiz, hastanın durumuna bağlı olarak nispeten düşük, orta ya da yüksek iç tendon yükünü temsil edebilir:
- kas kuvveti üretimi;
- tendon geometrisi;
- Kesit alanı;
- malzeme özellikleri.
Bu pratik değişim, mevcut rehabilitasyon prensiplerini bırakmak değil; egzersiz etiketinin yükü tanımladığına dair kendinden emin olmayı azaltmaktır. İkili (bilateral) bir egzersiz bazıları için fazla kolay olabilir, ama bazıları için tam yeterli düzeyde olabilir. Fizyoterapistler olarak, Aşil tendinopatisi rehabilitasyonu için sadece genel, protokole dayalı egzersizler değil; hastaya özel egzersizler reçete etmeyi hedeflemeliyiz. Zaten yaptığımız şekilde dış yükleri ayarlayarak ve hasta-özel iç yüklerin farkında olarak, karşımızdaki hastaya göre egzersiz reçetemizi kişiselleştirebilmeliyiz; sadece genel bir ilerleme şemasını takip etmekle kalmamalıyız.
Ana kısıtlılık şudur: Çalışma, yaklaşık %5–7 strain’in terapötik olarak en iyi olduğu varsayımına dayanıyor; ancak bu, Aşil tendinopatisi olan kişilerde gösterilmedi. Çalışma, o aralığa ulaşması öngörülen egzersizlerin hangileri olduğunu gösteriyor. Ancak o aralığa ulaşmanın sonuçları iyileştirdiğini göstermiyor.
Referans
HAMSTRING, BALDIR VE QUADRICEPS YARALANMALARINI ÖNLEMEK İÇİN NELERE DİKKAT ETMELİSİNİZ?
İster üst düzey ister amatör sporcularla çalışıyor olun, onları daha yüksek sakatlanma riskine maruz bırakabilecek bu risk faktörlerini gözden kaçırmak istemezsiniz. Bu web semineri, rehabilitasyon sırasında üzerinde çalışmanız için bu risk faktörlerini tespit etmenizi sağlayacaktır !