Lisfranc Yaralanması Tanısı ve Yönetimi: Fizyoterapistler için Temel Dikkat Noktaları
Bu anlatıma dayalı derleme; Lisfranc yaralanmalarının klinik değerlendirmesini, görüntülemesini, yönetimini ve rehabilitasyonunu genel hatlarıyla ele alır
Lisfranc yaralanmaları sıkça gözden kaçıyor ya da yanlış teşhis ediliyor; bu da tedavinin gecikmesine, geçmeyen ağrıya, fonksiyonel kayıplara ve daha kötü sonuçlara yol açabiliyor.
Erken tanı ve uygun görüntüleme özellikle plantar fleksiyonda olan bir ayakta rotasyonel bir yaralanma meydana geldiğinde kritik önemdedir; çünkü anatomik hizalamanın korunması daha iyi sonuçlarla güçlü şekilde ilişkilidir
Giriş
Ayak bileği burkulmaları, fizyoterapi pratiğinde en sık karşılaşılan durumlardan biridir. Ayak bileği kompleksinin anatomisi nedeniyle, lateral ayak bileği bağları özellikle yaralanmaya açıktır; plantar fleksiyondaki bir ayakta inversiyon, en sık görülen mekanizmadır. Ancak bu mekanizma, orta ayağa da belirgin stres uygulayabilir; özellikle dorsomedial tarsometatarsal bölgeyi etkileyerek, orta ayağın kilit stabilizatörü olan Lisfranc ligamentöz kompleksinin de söz konusu olmasına yol açabilir.
Lisfranc yaralanmaları, sıklıkla non-yük verme (non-weight-bearing) dönemi de dâhil olmak üzere spesifik bir yönetim gerektirir; ancak buna rağmen çoğu zaman atlanır veya yanlış tanı alır. Geleneksel olarak nadir kabul edilse de, yeni kanıtlar sıklığının daha önce düşünülenden daha yüksek olabileceğini; özellikle de atletik popülasyonlarda bunu daha belirgin gösterdiğini ortaya koyuyor.
Bu derleme, fizyoterapistlere; şüphesi olanLisfranc yaralanmasını tanımak, değerlendirmek ve uygun şekilde sevk etmek için pratik klinik bilgi sunmayı amaçlar.
Yöntemler
Bu çalışma retrospektif, anlatımsal bir derlemedir. PRISMA yönergeleri ve arama stratejisi doğrultusunda tıbbi veri tabanları sistematik olarak tarandı. Yaş kısıtlaması olmaksızın karşılaştırmalı ve gözlemsel çalışmalar dahil edildi; olgu sunumları, hayvan çalışmaları ve uzman görüşleri dışarıda bırakıldı. Toplam 48 çalışma nihai derlemeye dahil edildi.

Sonuçlar
Anatomi
Lisfranc eklem kompleksi, üç kuneiform kemiği ile küboid kemiği arasındaki eklemleri ve beş metatarsal kemiğin kaidelerini kapsar. Bu kemiklerin dizilimi, medial ve lateral ayak kemerlerine yapısal stabilite sağlar. Bu stabilite; dorsal (DLL), interosseöz (ILL) ve plantar (PLL) olmak üzere üç bileşenden oluşan Lisfranc ligament kompleksinin katkısıyla güçlendirilir.
Sırt (dorsal) ve taban (plantar) bağları; kuneiform kemiklerden (cuneiforms) köken alır ve esas olarak metatarsların tabanlarına tutunur. Buna karşılık interosseöz Lisfranc bağı, medial kuneiformun medial yüzünden köken alır ve ikinci metatarsalın tabanına yerleşir (insert olur). Plantar bir uzantı da üçüncü metatarsal yönündeki tutunmaya katkıda bulunur.
Lisfranc kompleksi, birinci ve ikinci metatarslar arasında direkt bir interosseöz ligaman bulunmadığı için, ortaayak stabilitesi açısından özellikle önemlidir. Bu nedenle, DLL, ILL ve PLL; tarsometatarsal bölgenin ligamentöz stabilitesinin büyük kısmını sağlar.




Sıklık, etiyoloji ve biyomekanik
Yayınlanan yeni veriler, Lisfranc yaralanması tanılarının yaklaşık %30’unun ilk aşamada kaçırıldığını; özellikle düşük enerjili mekanizmaların ardından veya politravma hastalarında. Üniversite futbolu oyuncularında Lisfranc yaralanmaları, ayak yaralanmalarının %20’sine kadarını oluşturabilir.
Tipik mekanizma, plantarflekte bir ayağa uygulanan rotasyonel strestir; bu da dorsal bağlarda hasara yol açması ve/veya metatars tabanında kırık meydana gelmesiyle sonuçlanabilir. Diğer yaygın mekanizmalar arasında ön ayakta burkulma/çevrilme, ezilme yaralanmaları ve yüksek enerjili travma yer alır.
Biyomekanik çalışmalar, interosseöz Lisfranc ligamanının (ILL) Lisfranc ligaman kompleksi içindeki en rijit (en sert) bileşen olduğunu gösteriyor. Bu nedenle, bu ligamanın bütünlüğünün bozulması orta ayak stabilitesini ciddi şekilde tehlikeye atabilir ve yeterli stabilite konservatif yöntemlerle sürdürülemediğinde cerrahi fiksasyon gerekebilir.
Tanı, görüntüleme ve fizik muayene
Travma sonrası hastalar tipik olarak orta ayak bölgesinde ağrı, şişlik ve yük vermede zorlukla başvurur. Plantar ekimoz, Lisfranc yaralanması tanısını düşündürür.
Klinik muayene; piyano tuşu testi, birinci metatarsal–küneiform mobilizasyonu, abduksiyon stres testi ve medial ark değerlendirmesini içermelidir. Arkın çökmesi ya da sağlam tarafa kıyasla asimetrinin görülmesi şüpheyi daha da artırabilir. Ayrıca bu Physiotutors klinik muayenesi, Lisfranc yaralanması değerlendirmenizi yönlendirmeye yardımcı olabilir. https://www.youtube.com/watch?v=0ugLq8Ns5VU
Düz grafiler ilk görüntüleme seçeneğidir; ancak yük vermeyen grafiler Lisfranc yaralanmalarını gözden kaçırabilir. Bu yüzden tolere edilebiliyorsa yük verdirilmiş grafiler tercih edilir; C1–M2 aralığında diyastaz, avulsiyon kırıkları veya ikinci metatarsın orta kuneiforma göre malalignment’ını gösterebilir.
Röntgenler yüksek klinik şüpheye rağmen net değilse, kırıkları ve kemik yer değiştirmesini daha iyi karakterize etmek için BT (CT) endikedir. Bununla birlikte, standart non-yük verdirilmeyen (non-weight-bearing) BT, dinamik instabiliteyi olduğundan az tahmin edebilir. Ağırlık taşıyan BT (Weight-bearing CT, WBCT), ince Lisfranc instabilitesini saptamada tespit gücünü artırabilecek gelişmekte olan bir modalitedir.
MRI, bağ ve yumuşak doku yaralanmalarını değerlendirmede özellikle faydalıdır; bildirilen duyarlılık ve özgüllük değerleri sırasıyla yaklaşık %94–%97 ve %75–%88 aralığındadır.
Nihayetinde, ultrason fizyoterapide giderek daha erişilebilir hâle gelse de Lisfranc yaralanması tanısının konulmasındaki rolü hâlâ sınırlı. Operatöre bağımlılık ve daha derin bağ dokularının yeterince görüntülenememesi, onu tek başına bir tanı aracı olarak yetersiz kılıyor.
Sınıflandırma
Lisfranc yaralanmaları için dört sınıflandırma sistemi önerilmiştir ve bunlar Tablo 1’de detaylandırılmıştır. Bu sistemler, özellikle cerrahi yönetim açısından, klinisyenlerin yaralanmanın şiddetini tanımlamasına ve tedavi kararlarını yönlendirmesine yardımcı olur. Yeni sınıflandırma yöntemleri klinik ve cerrahi karar vermedeki isabeti artırabilse de, ortaya çıkan ağırlık bindirmeli BT (WBCT) temelli sistemlerin daha fazla doğrulanmasına ve geliştirilmesine ihtiyaç vardır.

Tedavi seçenekleri
Tedavi büyük ölçüde yaralanmanın stabilitesine ve yer değiştirmeye bağlıdır. İkinci metatars ile medial kuneiform arasında ≤2 mm diastaz bulunan stabil yaralanmalar, genellikle 4–6 hafta göreceli istirahat ve yük vermeyen immobilizasyonla konservatif olarak yönetilebilir; ardından kademeli yükleme yapılır.
C1–M2 ekleminde >2 mm yer değiştirme varsa genellikle cerrahi tespit düşünülür. Benzer şekilde, sagital talometatarsal açılanmada ≥15° olması instabiliteyi gösterebilir ve cerrahi yaklaşımı destekler. Semptomlar devam ederse veya eklem malalignmanı sürerse cerrahi de değerlendirilebilir.
Ancak bu eşikler büyük ölçüde klinik temellidir ve tedavi seçimi için standart kriterler belirlemek adına daha fazla araştırmaya ihtiyaç vardır.
Cerrahi tedavi yönetimi
Yaygın cerrahi yaklaşımlar arasında açık redüksiyon ve internal fiksasyon (ORIF), artrodez, köprü plaklama, esnek fiksasyon ve perkütan teknikler yer alır. Kullanılan teknik ne olursa olsun, temel hedef anatomik hizalamayı yeniden sağlamak ve korumaktır; bu durum daha iyi klinik sonuçlarla güçlü şekilde ilişkilidir.
Rehabilitasyon
Lisfranc ameliyatı sonrasında hastalar genellikle 6–8 hafta ağırlık vermeden (non-weight-bearing) kalır; ardından ağırlık vermeye kademeli geçiş yapılır. Normal ayakkabılara geçiş genellikle yaklaşık 12 hafta civarında beklenir. Bu noktada fizyoterapi; yürüyüşün yeniden eğitilmesine, ödem yönetimine ve eklem hareket açıklığının geri kazandırılmasına odaklanabilir.
Aşamalı (phase-based) bir rehabilitasyon protokolü önerilmiştir ve aşağıdaki tabloda ayrıntılı olarak verilmiştir.

Önemli olarak, kuvvetin, dengenin ve hop simetrisi eşiğinin normalleşmesi, faz IV için ön koşuldur; bu fazda daha çok atlet odaklı programlar yeniden başlayabilir. Dikkat çekici şekilde, rehabilitasyon programı Lisfranc yaralanması sonrası sıklıkla bozulabilen normal ön ayak rocker (ayağın taban-vurma hattı) ve itme (push-off) mekaniğini geri kazandırmaya odaklanmalıdır. Rocker mekanizması, geç duruş (late stance) sırasında kuvvet iletimini sağlayabilmek için metatarsofalangeal eklemin üzerinden “yuvarlanma” anlamına gelir.
Yürüyüşe ve spora dönüş
Anatomik hizalanma, iyileşmenin önemli bir öngördürücüsüdür. Ağırlık taşıma genellikle immobilizasyonun 6–8. haftası civarında yeniden başlar; hastaların büyük kısmı ise yaklaşık 3 ay içinde normal ayakkabılara döner. Tam iyileşme, yaralanmanın şiddetine bağlı olarak 6 aya kadar sürebilir.
Rehabilitasyon, bozulmuş ayak rocker mekanizmasını hedeflemeli; ayak iç kaslarını, tibialis posterior’u, plantar fleksör gücünü ve ön ayak fonksiyonunu hedefleyen progresif yükleme ile ilerlemelisiniz.
Spor aktivitesine dönüşten önce şunları düşünün:
Ağrısız, spor odaklı egzersizler
- <%10'dan az sağ-sol arası ödem farkı
- Y-Balance ve tek ayak sıçrama testlerinde %90+ simetri
- ≥%90 plantar fleksiyon güç simetrisi
- FAAM-Spor ≥85–90
Sistematik derlemeler ve atletik olgu serileri boyunca, spora dönüş genellikle 16–28 hafta civarında raporlanır; ancak zaman çizelgeleri yaralanmanın şiddeti ve tedaviye göre değişebilir.
Yaralanma stabil olduğunda ve anatomik hizalama korunabildiğinde, ameliyatsız tedavi ve ORIF benzer sonuçlar sağlayabilir. Artrodez ve sütür-buton fiksasyonu ile kıyaslandığında, ORIF daha kötü sonuçlarla ilişkili olabilir; bu durum, donanımın irritasyon oranlarının ve kıkırdak hasarının daha yüksek olmasına bağlı olabilir.
Sütür-buton fiksasyonu, 17 haftalık ortalama spora dönüş süresi ve küçük bir atlet grubunda %100 RTP bildirilmesiyle RTS sonuçlarında umut verici sonuçlar göstermiştir. Ancak, kanıtın sınırlı olması nedeniyle bu bulgular temkinle yorumlanmalıdır.
Lisfranc yaralanmalarından sonra, özellikle ≥2 mm’lik rezidüel (kalıcı) yer değiştirmesi olan sporcularda, sık görülen performans düşüşleri kalır. Bu da anatomik hizalamanın hem sağlanmasının hem de sürdürülmesinin önemini vurgular.
Geciken, gözden kaçan veya yetersiz tedavinin komplikasyonları
Atlandı Lisfranc yaralanmaları ve yetersiz tespit (özellikle rezidüel deplasman ≥2 mm olduğunda), daha kötü fonksiyonel sonuçlar ve sahaya dönüş oranlarının daha düşük olmasıyla ilişkilendirilmiştir. Süregelen kötü hizalanma, post-travmatik osteoartrite katkıda bulunabilir ve bazı durumlarda, ilk üç tarsometatarsal eklemin cerrahi tespiti veya artrodezini gerektirebilir.
Gecikmiş veya yetersiz tedavi, planovalgus veya kavus dizilimi ile birlikte ön ayakta abduksiyon ya da adduksiyon gibi kalıcı ayak deformitelerine de yol açabilir. Cerrahi tedavi yaklaşık 6 haftayı aşacak şekilde gecikirse; bağlarda skarlaşma ve çevre yumuşak dokularda ile kaslarda gelişen uyum değişiklikleri nedeniyle yönetim daha zor hâle gelebilir.
Cerrahi tedavinin ardından ortaya çıkabilecek komplikasyonlar 3. tabloda özetlenmiştir.

Sorular ve düşünceler
Lisfranc yaralanmalarının sıklıkla atlanması, özellikle geç tanının yol açabileceği olası sonuçlar göz önüne alındığında sağlık profesyonellerinin dikkatini çekmeli. Lisfranc yaralanmalarına yönelik tanıların yaklaşık %30’u başlangıçta atlandığı için, bu klinik uygulamada önemli bir eksikliği işaret ediyor. Fizyoterapistler açısından bu durum, dünya genelinde fizyoterapiye doğrudan erişim genişledikçe tanı becerilerimizi güçlendirmenin ne kadar önemli olduğunu da gösteriyor. Bu nedenle güçlü bir ayırıcı tanı temelli klinik akıl yürütme geliştirmek; daha ileri tıbbi değerlendirme veya tedavi gerektiren durumları belirlemek için şart.
Plantar fleksiyonda (dorsifleksiyondan daha aşağıda) olan bir ayakta meydana gelen yüksek enerjili rotasyonel yaralanma, derhal geniş bir ayırıcı tanıyı akla getirmelidir. İlk klinik değerlendirme, acil/öncelikli olabilecek ve medikal yönetim gerektiren durumları belirlemeye odaklanmalıdır. Ayak ve ayak bileğinde kırık, dışlanması gereken başlıca tanılardan biridir. Fizyoterapistler; özellikle mekanizma ve klinik tablo bunu düşündürüyorsa, naviküler (skafoid) kemik, kuneiformlar, küboid ve talar dome (talar kubbe) kırıklarını düşünmelidir. Damar dolaşımında bozulma da ayrıca değerlendirilmelidir; özellikle yüksek enerjili travmadan sonra. Akut kompartman sendromu veya arter tıkanıklığı gibi durumlar, acil tıbbi ya da cerrahi değerlendirme gerektirir.
Ottawa Ayak Bileği Kuralları, yüksek hassasiyetleri sayesinde kırık taramasına destek olabilir. Ancak, Lisfranc yaralanması şüphesi varsa negatif bir tarama sonucu klinik muhakeme sürecini durdurmamalısın. Bu yaralanmalar konvansiyonel grafilerde kaçırılabilir; bu yüzden kapsamlı bir midfoot (orta ayak) muayenesi şart. Plantar ekimoz, medial arkta asimetri, birinci tarsometatarsal eklem çevresinde deformite, lokalize şişlik, pozitif “piyano tuşu” testi ve birinci metatarsal mobilizasyonla ağrı gibi bulgular klinik şüpheni artırmalı ve uygun şekilde yük verdiren görüntüleme için sevki desteklemelidir.
İnekçe konuş benimle.
Anlatı temelli incelemeler, başlıca anlatım biçimi ve kanıt sürecinin standartlaşmaması nedeniyle çeşitli olası yanlılık kaynaklarına tabidir; çünkü kanıtların aranması, seçilmesi ve yorumlanması, sistematik derlemelerdeki kadar tutarlı olmayabilir.
Öncelikle seçim yanlılığı önemli bir husustur. Bu durumda, derleme aynı klinik kuruluştan üç araştırmacı tarafından yürütülmüştür; bu da ortak klinik bakış açıları veya varsayımlara sahip olma olasılığını artırabilir. Önceden var olan inançları da, kendi görüşlerini destekleyen kanıtların daha öncelikli olarak belirlenmesi, seçilmesi veya vurgulanmasıyla ortaya çıkan doğrulama yanlılığına katkıda bulunabilir.
Yazarlar Google Scholar üzerinde “rastgele aramalar” yaptıklarını bildiriyor; ancak arama stratejisi ya da arama terimleriyle ilgili net bilgiler verilmiyor. Bu da taramanın ne kadar kapsamlı olduğunu değerlendirmeyi zorlaştırıyor ve arama ile atıf yanlılığı (bias) olasılığını gündeme getiriyor. Benzer şekilde, olumlu bulguların seçilerek daha sık dahil edilmesi ya da vurgulanması mümkün. Yine de bu durum, belirli sonuçlara sahip çalışmaların daha baştan yayımlanma olasılığının daha yüksek olmasıyla ortaya çıkan yayın yanlılığından (publication bias) ayrıştırılmalıdır.
Bir diğer sınırlama, yorumlama yanlılığıdır. Okuyucu, orijinal çalışmalardan elde edilen ham verilerle doğrudan karşılaştırılmaz; bunun yerine yazarların bu bulgulara ilişkin yorumunu görür. Üstelik Physiotutors’un bu tür incelemeleri, genel sonuçları etkileyebilecek ek bir yorum katmanı daha ekler. Peki bu sınırlamalar nasıl ele alınabilir? PRISMA, raporlamada şeffaflığı artırabilir; ancak öncelikle sistematik derlemeler için tasarlanmıştır ve anlatı (narrative) derlemelerin kalitesini ya da önyargı (bias) riskini özellikle değerlendirmez. SANRA ise tam tersine, anlatı derlemelerin metodolojik ve raporlama kalitesini değerlendirmek için özellikle geliştirilmiştir; fakat bu, geleneksel bir yanlılık riski aracı değildir.
Nihayetinde, anlatısal bir derleme uzman görüş birliği oluşturmayı hedeflediğinde, Delphi konsensüs süreci daha yapılandırılmış bir yaklaşım sunabilir. Birden fazla tur boyunca farklı uzmanların görüşlerini toplayıp geliştirerek ve uzmanların yanıtlarını yeniden değerlendirmesine imkân vererek Delphi yöntemi, tek tek kişilerin görüşlerinin etkisini azaltabilir ve daha şeffaf bir uzlaşıya katkı sağlayabilir. Ancak, özellikle uzman paneli bizzat temsil gücüne sahip değilse, yanlılığı tamamen ortadan kaldıramaz.
Eve götüren mesajlar
- Lisfranc’ı düşünün: Lisfranc yaralanması tanılarının %30’u ilk etapta atlanıyor. Plantarflekte (uçları aşağı bakan) bir ayağa torsiyon/torsiyonel bir travma sonrası gelişen orta ayak ağrısı; basit bir ayak bileği burkulması denilip geçmek yerine şüphe uyandırmalı.
- Önce ciddi patolojiyi dışla: Naviküler, kuneiform kemikler, küboid veya talar dome kırıklarını ve ayrıca vasküler etkilenmeyi düşün. Ottawa Ayak Bileği Kuralları kırıkları taramada yardımcı olabilir, ancak kapsamlı bir klinik değerlendirmenin yerini tutmamalı.
- Şu kritik klinik bulgulara bak: Plantar ekimoz, pozitif “piyano tuşu” testi, birinci tarsometatarsal eklemin zorlanmasıyla ağrı ve medial arkta asimetri, Lisfranc yaralanmasından şüpheyi artırabilir.
- Sadece standart röntgenlere güvenmeyin: Lisfranc yaralanması şüphesi varsa ağırlık taşıyan grafiler tercih edilir. CT, kemiklerdeki yer değiştirmeyi değerlendirmede yardımcı olabilir; MRI ise bağ yaralanmasını incelemek için faydalı olabilir.
- Yönetim stabiliteye bağlıdır: Stabil ve minimal yer değiştirmiş yaralanmalar konservatif olarak yönetilebilir; buna karşılık instabil veya belirgin yer değiştirmiş yaralanmalar çoğu zaman cerrahi fiksasyon gerektirir. Anatomik redüksiyon, sürekli olarak daha iyi sonuçlarla ilişkilidir.
- Rehabilitasyon ilerleyicidir: İmmobilizasyon veya cerrahiden sonra; yük verişi, ayak ve ayak bileği gücünü ve fonksiyonel yüklenmeyi kademeli olarak geri kazandırın. İleri dönem rehabilitasyon; plantar fleksör kapasitesini ve ön ayak rocker mekaniğini ele almalıdır.
- Spora dönüş kriterlere dayalı olmalı: Sadece süreye odaklanmak yerine ağrı, şişlik, kuvvet, denge ve spora özel fonksiyonu değerlendirin. İyileşme birkaç ay sürebilir.
- Lisfranc yaralanmalarını küçümsemeyin: Tanının gecikmesi, inatçı şikâyetlere, deformiteye, posttravmatik osteoartrite ve daha karmaşık tedavi süreçlerine katkıda bulunabilir.
- Kanıtı bağlamında tutun: Bu öneriler bir anlatısal derlemeye dayanmaktadır ve kılavuz düzeyi kanıtlar yerine klinik rehberlik olarak yorumlanmalıdır.
Referans
Ek referanslar
Complete Anatomy, 3D4Medical. (2026). [Bilgisayar yazılımı]. Elsevier.
KLINIK UYGULAMADA EN YARARLI 21 ORTOPEDIK TEST
Elinizin altındaki en iyi %100 Ücretsiz E-Kitapı hazırladık. Her vücut bölgesi için, elden kaçırmaman gereken 21 en kullanışlı ortopedik testi içeriyor. Bugün doğru tanıya ulaşmanıza yardımcı olacağı garanti!