Badania naukowe
Diagnostyka i obrazowanie
14 października 2026
Objawy mięśniowo-szkieletowe w okresie okołomenopauzalnym: Czy są pomijaną przyczyną bólu mięśniowo-szkieletowego?
W tym przeglądzie systematycznym i metaanalizie zbadano częstość występowania bólu mięśniowo-szkieletowego na poszczególnych etapach menopauzy u 93 021 kobiet
Większa częstość występowania bólu: Ból mięśniowo-szkieletowy występował częściej u kobiet w okresie okołomenopauzalnym i pomenopauzalnym niż u kobiet przed menopauzą
Implikacje kliniczne: Uwzględnij menopauzę w diagnostyce różnicowej, jednocześnie oceniając inne potencjalne przyczyny bólu mięśniowo-szkieletowego
Wprowadzenie
Ból mięśniowo-szkieletowy może dotyczyć każdego, najczęściej osób w średnim wieku. Spadek stężenia estrogenów u kobiet w okresie przejścia menopauzalnego może przyczyniać się do zmian w stawach, ponieważ estrogeny odgrywają rolę w utrzymaniu zdrowia błony maziowej i chrząstki stawowej. W okresie okołomenopauzalnym kobiety mogą doświadczać nasilenia bólu mięśniowo-szkieletowego, choć związek między zmianami hormonalnymi a bólem pozostaje niejasny.
Dane z badań prospektywnych i modeli zwierzęcych wskazują, że hormony płciowe mogą wpływać na zdrowie stawów i ból. Celem tego przeglądu systematycznego i metaanalizy jest zbadanie częstości występowania objawów ze strony układu mięśniowo-szkieletowego w okresie okołomenopauzalnym oraz scharakteryzowanie towarzyszących im schorzeń tego układu, co pozwoli lepiej zrozumieć potencjalny wpływ menopauzy na objawy mięśniowo-szkieletowe.
Metody
Badanie jest przeglądem systematycznym i metaanalizą przeprowadzonymi zgodnie z uznanymi metodami przeglądów systematycznych. Trzech recenzentów niezależnie przeprowadziło selekcję tytułów i streszczeń, a następnie ocenę pełnych tekstów. Rozbieżności na etapie selekcji pełnych tekstów rozstrzygał czwarty recenzent. Trzech recenzentów niezależnie przeprowadziło również podwójną ekstrakcję danych, korzystając ze wstępnie opracowanego i przetestowanego formularza w programie Microsoft Excel. Zebrane informacje obejmowały charakterystykę badań, dane demograficzne pacjentów, status menopauzalny oraz wyniki dotyczące układu mięśniowo-szkieletowego. Jakość badań trzech recenzentów oceniło niezależnie za pomocą listy kontrolnej Joanna Briggs Institute do krytycznej oceny badań przekrojowych.
Kryteria kwalifikacji
Do badania kwalifikowały się randomizowane badania kontrolowane, porównawcze badania kohortowe, badania kliniczno-kontrolne i badania ankietowe. Badania musiały obejmować kobiety w okresie okołomenopauzalnym i przedstawiać dane pierwotne dotyczące objawów ze strony układu mięśniowo-szkieletowego lub schorzeń tego układu. Uwzględniono publikacje we wszystkich językach. Etapy menopauzy klasyfikowano zgodnie z kryteriami warsztatu Stages of Reproductive Aging Workshop (STRAW). Wykluczono badania, w których nie rozróżniano etapów menopauzy zgodnie z tymi kryteriami, a także badania obejmujące kobiety po menopauzie chirurgicznej, aby skupić się na naturalnym przejściu menopauzalnym.
Oceniane wyniki
Głównymi punktami końcowymi były częstość występowania bólu mięśni lub stawów, bólu pleców oraz określonych schorzeń układu mięśniowo-szkieletowego. Jeśli podano nasilenie bólu, do punktu końcowego dotyczącego bólu mięśni lub stawów włączano objawy o nasileniu umiarkowanym lub dużym. Objawy bólowe oceniano za pomocą kilku narzędzi, w tym Skali Oceny Menopauzy, kwestionariusza jakości życia specyficznego dla menopauzy, Indeksu menopauzalnego Kuppermana, Skali klimakterycznej Greene’a oraz kwestionariuszy opracowanych na potrzeby poszczególnych badań. W miarę dostępności wyodrębniano dane dotyczące konkretnych schorzeń układu mięśniowo-szkieletowego.
Autorzy przeprowadzili metaanalizy, aby oszacować łączną częstość występowania i porównać wyniki na poszczególnych etapach menopauzy. Zastosowano modele efektów losowych, a analizy podgrup pozwoliły zbadać potencjalne źródła heterogeniczności, w tym skalę pomiarową, lokalizację geograficzną, nasilenie bólu i średni wiek.
Źródło: Kruse i wsp., JBJS Open Access. (2026)
Wyniki
Do analizy włączono 37 badań; 35 miało charakter przekrojowy, a dwa pozostałe miały prospektywny schemat kohortowy. Badania objęte analizą pochodziły z 22 różnych regionów geograficznych. Najliczniej reprezentowana była Azja, następnie Europa i Ameryka Północna, a na końcu Afryka.
Do badania włączono łącznie 93 421 kobiet: 26 789 w okresie przedmenopauzalnym, 24 326 w okresie okołomenopauzalnym, a 41 906 w okresie pomenopauzalnym.
Źródło: Kruse i wsp., JBJS Open Access. (2026)
Ból mięśni i stawów
Częstość występowania objawów mięśniowych lub stawowych wynosiła 40% u kobiet przed menopauzą, 57% u kobiet w okresie okołomenopauzalnym i 59% u kobiet po menopauzie. Metaanaliza porównań parami wykazała istotnie wyższe ryzyko bólu mięśni lub stawów u kobiet w okresie okołomenopauzalnym niż u kobiet przed menopauzą. Bezwzględna różnica ryzyka wynosiła 130 dodatkowych przypadków na 1 000 kobiet. Nie zaobserwowano istotnych interakcji w analizach podgrup.
Podobnie u kobiet po menopauzie ryzyko bólu mięśni lub stawów było istotnie większe niż u kobiet przed menopauzą; bezwzględna różnica ryzyka wyniosła 148 dodatkowych przypadków na 1000 kobiet. Nie zaobserwowano istotnej statystycznie interakcji między podgrupami w zależności od skali pomiarowej. Stwierdzono jednak istotną statystycznie interakcję między podgrupami w zależności od lokalizacji geograficznej badania i nasilenia bólu. Analiza podgrup według średniego wieku uczestniczek kohorty nie wykazała istotnej statystycznie interakcji między badaniami obejmującymi kobiety w średnim wieku co najmniej 50 lat a badaniami obejmującymi kobiety w średnim wieku poniżej 50 lat.
Natomiast metaanaliza bezpośrednich porównań kobiet w okresie okołomenopauzalnym i pomenopauzalnym nie wykazała istotnej statystycznie różnicy w częstości występowania bólu mięśni lub stawów między tymi grupami. Stwierdzono jednak istotne interakcje w podgrupach w zależności od zastosowanej skali pomiarowej, lokalizacji geograficznej i nasilenia bólu.
Źródło: Kruse i wsp., JBJS Open Access. (2026)
Ból pleców
Łączna częstość występowania bólu pleców wynosiła 42% u kobiet przed menopauzą, 57% u kobiet w okresie okołomenopauzalnym i 59% u kobiet po menopauzie. Metaanaliza porównań parami wykazała istotnie wyższe ryzyko bólu pleców u kobiet w okresie okołomenopauzalnym niż u kobiet przed menopauzą — ryzyko było wyższe o 15%. Podobnie u kobiet po menopauzie ryzyko bólu pleców było istotnie wyższe niż u kobiet przed menopauzą — o 20%.
Źródło: Kruse i wsp., JBJS Open Access. (2026)
Częstość występowania schorzeń układu mięśniowo-szkieletowego u kobiet w okresie okołomenopauzalnym
W jednym badaniu Yoon i wsp. podali częstość występowania określonych objawów ze strony układu mięśniowo-szkieletowego związanych z okresem okołomenopauzalnym, porównując kilka schorzeń barku u kobiet w okresie okołomenopauzalnym (n = 197) i przedmenopauzalnym (n = 113). Zarostowe zapalenie torebki stawowej było najczęstszym rozpoznaniem. Występowało u 35% kobiet w okresie okołomenopauzalnym i u 32% kobiet w okresie przedmenopauzalnym; nie stwierdzono jednak istotnej różnicy między tymi grupami. Zapalenie błony maziowej stawu barkowego było drugim najczęstszym rozpoznaniem i występowało istotnie częściej u kobiet w okresie okołomenopauzalnym niż przedmenopauzalnym (25,1% w porównaniu z 6,2%). Oceniono również zaburzenia stożka rotatorów i zapalenie stawów, jednak w omawianym badaniu nie podano szczegółowych wyników dotyczących tych schorzeń.
Źródło: Kruse i wsp., JBJS Open Access. (2026)
Pytania i przemyślenia
Wyniki sugerują, że zmiany strukturalne zachodzące w okresie okołomenopauzalnym, potencjalnie związane ze spadkiem stężenia estrogenów, mogą przyczyniać się do występowania dolegliwości ze strony układu mięśniowo-szkieletowego w okresie okołomenopauzalnym i pomenopauzalnym. Hipotezę tę potwierdza większa częstość występowania bólu mięśniowo-szkieletowego u kobiet w okresie okołomenopauzalnym niż u kobiet przed menopauzą, a także dalszy wzrost tej częstości po menopauzie. Choroba zwyrodnieniowa stawów i zapalenie błony maziowej mogą być związane z tymi zmianami endokrynologicznymi, ponieważ spadek stężenia estrogenów powiązano ze wzrostem reakcji zapalnych.
Z perspektywy fizjoterapii kluczowe jest wczesne rozpoznanie pacjentów, u których ból może mieć podłoże endokrynologiczne. Przegląd narracyjny wskazuje kilka cech klinicznych, które mogą sugerować związek z menopauzą, w tym początek i przebieg objawów, status menopauzalny, uderzenia gorąca, zaburzenia snu i zmiany nastroju. Ból może obejmować stawy, mięśnie, kaletki maziowe i entezje. Wywiad medyczny powinien uwzględniać również choroby tarczycy i niedobór witaminy D. W przypadku podejrzenia choroby układowej należy wziąć pod uwagę przyczyny metaboliczne, polekowe, endokrynologiczne, reumatyczne, zakaźne i nowotworowe. Tabela 2 zawiera więcej informacji na temat diagnostyki różnicowej bólów stawów u kobiet w okresie menopauzy.
Drugi przegląd narracyjny, opublikowany w 2024 roku, wprowadza termin „zespół mięśniowo-szkieletowy związany z menopauzą” i wskazuje dodatkowe cechy kliniczne, w tym nieurazowy ból stawów oraz przebyte zapalenie zarostowe torebki stawowej. Podkreśla również, że polimialgia reumatyczna jest ważnym rozpoznaniem różnicowym, ponieważ u osób dorosłych po 50. roku życia objawia się bólem mięśniowo-szkieletowym.
Jeśli ocena fizjoterapeutyczna wskazuje na możliwe ogólnoustrojowe podłoże objawów, należy skierować pacjenta do lekarza rodzinnego. Dalsza ocena lekarska i badania laboratoryjne mogą pomóc wykryć zaburzenia endokrynologiczne lub metaboliczne, skutki związane z przyjmowaniem leków, infekcje lub inne schorzenia ogólnoustrojowe.
W zakresie postępowania literatura podkreśla znaczenie monitorowania zdrowia kości i oceny ryzyka osteoporozy. Suplementacja witaminą D może przynieść korzyści osobom z jej niedoborem, choć dowody na skuteczność suplementacji witaminą K2 są mniej jednoznaczne. Ćwiczenia obciążające kości i ćwiczenia oporowe to ważne działania wspierające zdrowie kości, poprawiające sprawność i zmniejszające ryzyko upadków. Menopauzalna terapia hormonalna (MHT) może pomóc w łagodzeniu wybranych skutków niedoboru estrogenów, ale lekarz powinien ocenić indywidualnie, czy jest odpowiednia dla danej osoby.
Źródło: Kruse i wsp., JBJS Open Access. (2026)
Porozmawiaj ze mną
Interpretując wyniki badania, należy uwzględnić kilka ograniczeń metodologicznych.
Jednym z głównych ograniczeń jest znaczna heterogeniczność uwzględnionych badań, która może wynikać z różnic w badanych populacjach, definicjach ocenianych wyników, narzędziach pomiarowych i czynnikach kontekstowych. Dlatego łączne oszacowania należy interpretować ostrożnie, ponieważ zaobserwowana zależność może nie być taka sama we wszystkich populacjach i warunkach.
Rozkład geograficzny uczestników również wymaga uwzględnienia. Jak pokazano na rycinie 2, około 63% uczestników objętych badaniem pochodziło z Azji Wschodniej. Chociaż autorzy przeprowadzili analizy podgrup według lokalizacji geograficznej, różnice kulturowe w postrzeganiu i zgłaszaniu bólu, a także różnice w charakterystyce populacji i uwarunkowaniach opieki zdrowotnej mogą ograniczać możliwość uogólnienia łącznych oszacowań na inne populacje.
Pomiar wyników stanowi kolejne istotne ograniczenie. Zastosowane kwestionariusze opracowano przede wszystkim z myślą o ocenie objawów menopauzy lub jakości życia, a nie o kompleksowej charakterystyce objawów ze strony układu mięśniowo-szkieletowego w okresie okołomenopauzalnym. Chociaż autorzy przeprowadzili analizy podgrup według zastosowanej skali pomiarowej, różnice w treści kwestionariuszy i definicjach wyników mogą ograniczać możliwość porównywania badań. Ponadto brak informacji o lokalizacji bólu, jego wpływie na funkcjonowanie oraz konkretnych rozpoznaniach dotyczących układu mięśniowo-szkieletowego ogranicza kliniczną interpretację wyników.
Mimo tych ograniczeń duża, połączona próba obejmująca około 93 000 kobiet stanowi istotny atut, dostarczając bogatego materiału statystycznego i obejmując wiele krajów. Sama wielkość próby nie może jednak zrekompensować obecności czynników zakłócających, ograniczeń pomiarowych ani znacznej heterogeniczności między badaniami.
Łącznie wyniki wskazują na związek między etapem menopauzy a częstością występowania bólu mięśniowo-szkieletowego. Proponowane mechanizmy biologiczne, w tym możliwy wpływ spadku stężenia estrogenów na stan zapalny i tkanki układu mięśniowo-szkieletowego, stanowią biologiczne uzasadnienie tego związku. Mechanizmy te nie dowodzą jednak związku przyczynowo-skutkowego.
Przesłania na przyszłość
-
Dolegliwości mięśniowo-szkieletowe w okresie okołomenopauzalnym są częste. W tym przeglądzie systematycznym i metaanalizie stwierdzono, że ból mięśni i stawów częściej występował u kobiet w okresie okołomenopauzalnym (57%) i pomenopauzalnym (59%) niż u kobiet przed menopauzą (40%). Nie stwierdzono jednak istotnej różnicy między kobietami w okresie okołomenopauzalnym a kobietami po menopauzie.
-
Traktuj menopauzę jako jeden z możliwych czynników, a nie jako ostateczne rozpoznanie. Zmiany hormonalne mogą wpływać na tkanki układu mięśniowo-szkieletowego i mechanizmy bólu, ale dostępne dowody nie potwierdzają związku przyczynowego. Kompleksowa ocena pozostaje niezbędna do zidentyfikowania innych czynników oraz możliwych rozpoznań różnicowych.
-
Dostosuj rozumowanie kliniczne do szerszego obrazu klinicznego pacjenta. Status menopauzalny, początek i rozwój objawów, zaburzenia snu, uderzenia gorąca i zmiany nastroju mogą dostarczyć przydatnego kontekstu klinicznego. Ból mięśniowo-szkieletowy, który nie wynika z urazu, powinien również skłaniać do rozważenia chorób układowych, endokrynologicznych, metabolicznych i zapalnych, gdy wskazują na to przesłanki kliniczne.
-
Fizjoterapia nadal odgrywa istotną rolę w utrzymaniu sprawności i zdrowia układu mięśniowo-szkieletowego. Indywidualnie dobrane ćwiczenia oporowe i ćwiczenia z obciążeniem mogą wspierać siłę mięśniową, sprawność fizyczną i zdrowie kości. Jeśli objawy sugerują chorobę ogólnoustrojową, wskazana jest współpraca z lekarzem rodzinnym.
-
Wyniki należy interpretować ostrożnie. Przewaga badań przekrojowych, znaczna niejednorodność oraz poleganie na objawach zgłaszanych przez samych badanych ograniczają możliwość wnioskowania o przyczynowości i uogólniania wyników. Potrzebne są dalsze badania podłużne, aby wyjaśnić, jak zmiany związane z menopauzą wpływają na ból mięśniowo-szkieletowy, oraz wskazać skuteczne strategie postępowania.
Odniesienie
