Wprowadzenie 

Leczenie zachowawcze jest powszechnie uznawane za leczenie pierwszego rzutu w rehabilitacji choroby zwyrodnieniowej stawu kolanowego. Rehabilitacja choroby zwyrodnieniowej stawów kolanowychSzczególnie w kontekście rosnącego globalnego obciążenia, z prognozami sugerującymi 74% wzrost zachorowalności do 2050 roku. Interwencje oparte na ćwiczeniach - w tym trening oporowy, ćwiczenia ruchowe i gibkościowe, kondycjonowanie aerobowe i trening specyficzny dla zadania ukierunkowany na koordynację, równowagę, propriocepcję i kontrolę nerwowo-mięśniową - konsekwentnie wykazywały skuteczność w zmniejszaniu bólu i poprawie funkcji fizycznej i siły mięśniowej.

Pomimo tej silnej bazy dowodów, wdrożenie kliniczne pozostaje wyzwaniem. Fizjoterapeuci często stają w obliczu niepewności co do tego, kiedy i jak progresować ćwiczenia, jakie kryteria kliniczne lub wydajnościowe należy osiągnąć przed zwiększeniem złożoności zadania oraz co stanowi "zaawansowane" ćwiczenie w kontekście choroby zwyrodnieniowej stawów kolanowych. Niniejszy przegląd ma na celu ukierunkowanie progresji ćwiczeń w rehabilitacji choroby zwyrodnieniowej stawu kolanowego. rehabilitacji choroby zwyrodnieniowej stawów kolanowych, jednocześnie badając rolę strategii dietetycznych jako uzupełniającego elementu leczenia zachowawczego.jednocześnie badając rolę strategii dietetycznych jako uzupełniającego składnika leczenia zachowawczego.

Metody 

Kompleksowe wyszukiwanie literatury przeprowadzono w PEDro, Web of Science, Embase, PubMed i Cochrane Library od momentu powstania bazy danych do 1 czerwca 2025 roku. Strategie wyszukiwania łączyły terminy związane z chorobą zwyrodnieniową stawów kolanowych i interwencjami terapeutycznymi, w tym terapią ruchową, fizjoterapią, rehabilitacją, treningiem siłowym, kinezyterapią i interwencjami dietetycznymi, przy użyciu zarówno kontrolowanego słownictwa, jak i swobodnych terminów dostosowanych do każdej bazy danych.

Dwóch niezależnych recenzentów dokonało przeglądu tytułów i streszczeń, a następnie pełnotekstowej oceny kwalifikujących się badań zgodnie z wcześniej zdefiniowanymi kryteriami włączenia i wykluczenia. Nieporozumienia rozstrzygano w drodze konsensusu lub konsultacji z trzecim recenzentem. Proces selekcji był zgodny z wytycznymi PRISMA 2020.

Kwalifikującymi się badaniami były randomizowane kontrolowane badania z udziałem uczestników, u których zdiagnozowano chorobę zwyrodnieniową stawów kolanowych. zgodnie z kryteriami American College of Reumatology i oceniające interwencje niefarmakologiczne, takie jak ćwiczenia, fizjoterapia, diety lub edukacja pacjentów. Badania zostały wykluczone, jeśli nie były w języku angielskim, nie dotyczyły ludzi, nie miały dostępu do pełnego tekstu, koncentrowały się na leczeniu farmakologicznym lub wykorzystywały niewiarygodne miary wyników.

Wyniki 

Patofizjologia

Choroba zwyrodnieniowa stawów kolanowych charakteryzuje się progresją zwyrodnienia chrząstki stawowej, w tym włóknieniem, zmiękczeniem i ostateczną utratą tkanki chrzęstnej, której towarzyszą zmiany w kości podchrzęstnej, takie jak stwardnienie i tworzenie się torbieli. Równolegle, uszkodzenia tkanek miękkich, w szczególności zapalenie błony maziowej o niskim stopniu nasilenia, dodatkowo pogarszają zdolność stawu kolanowego do zapewnienia płynnej artykulacji i skutecznej absorpcji wstrząsów. Wynikiem tych zmian jest ból podczas ruchu, aktywności z obciążeniem i zadań wymagających absorpcji dużej siły.

W miarę progresji choroby zwyrodnieniowej stawów kolanowych, zwężenie przestrzeni stawowej staje się bardziej wyraźne, przyczyniając się do zwiększonej sztywności stawów. Uporczywe zapalenie błony maziowej o niskim stopniu nasilenia może prowadzić do wysięku w stawie, który wywołuje artrogenne zahamowanie pracy mięśni, czego częstym wynikiem jest osłabienie i zanik mięśnia czworogłowego. Te zmiany strukturalne i nerwowo-mięśniowe są ściśle związane z konsekwencjami funkcjonalnymi i psychospołecznymi, w tym zaburzeniami równowagi, zwiększonym ryzykiem upadków, zmniejszonym udziałem w życiu społecznym i obniżoną jakością życia.

Czynniki ryzyka i leczenie zachowawcze

Zidentyfikowano wiele czynników ryzyka choroby zwyrodnieniowej stawów kolanowych, w tym czynniki biomechaniki, brak aktywności fizycznej, otyłość, nieprawidłowe ustawienie kończyn oraz wcześniejsze urazy lub urazy stawów. Leczenie zachowawcze w przypadku rehabilitacji choroby zwyrodnieniowej stawów kolanowych powinno mieć na celu ograniczenie tych modyfikowalnych czynników ryzyka. Oprócz ćwiczeń terapeutycznych, interwencje takie jak usztywnienie, wkładki ortopedyczne, pomoce ruchowe i wybrane metody fizjoterapii (np. ultradźwięki, terapia falą uderzeniową pozaustrojową, pulsacyjne pola elektromagnetyczne i laseroterapia niskopoziomowa) zostały zaproponowane przez niektórych autorów jako potencjalnie istotne środki wspomagające, chociaż ich skuteczność jest różna i powinna być traktowana jako drugorzędna w stosunku do rehabilitacji opartej na ćwiczeniach.

Rola ćwiczeń w chorobie zwyrodnieniowej stawów 

Choroba zwyrodnieniowa stawów kolanowych jest często związana z artrogennym hamowaniem mięśni, co prowadzi do upośledzenia funkcji, szczególnie podczas chodzenia. Terapia ruchowa odgrywa kluczową rolę w zmniejszaniu zahamowania mięśniowego, przywracaniu siły mięśniowej i normalizacji wzorców chodu.

Podczas gdy początkowo uważano, że ćwiczenia nie mają bezpośredniego wpływu strukturalnego na chrząstkę stawową, pojawiające się dowody wskazują, że mogą one pozytywnie wpływać na krążenie płynu maziowego, zwiększając w ten sposób dostarczanie składników odżywczych do chrząstki i usuwanie produktów przemiany materii. Te fizjologiczne efekty mogą przyczyniać się do zmniejszenia markerów zapalnych obserwowanych u pacjentów poddawanych regularnej terapii wysiłkowej, nawet przy braku wyraźnej regeneracji chrząstki strukturalnej.

Pomimo silnych dowodów wspierających ćwiczenia w łagodzeniu objawów, optymalne metody ćwiczeń i strategie progresji w rehabilitacji choroby zwyrodnieniowej stawów kolanowych pozostają niekompletnie zdefiniowane.

Ćwiczenia aerobowe

Modalność ćwiczeń:

Aktywacje aerobowe o niskim obciążeniu, takie jak jazda na rowerze i pływanie, są tradycyjnie zalecane ze względu na mniejsze obciążenie stawów. Pojawiające się dowody wskazują jednak, że aktywność o większej intensywności, taka jak bieganie, niekoniecznie wiąże się ze zwiększonym strukturalnym uszkodzeniem kolan u osób z chorobą zwyrodnieniową stawów kolanowych, pod warunkiem, że objawy są odpowiednio monitorowane, a progresja jest stopniowa.

Parametry:

• ≥150 minut tygodniowo ćwiczeń aerobowych o umiarkowanej intensywności, skumulowanych w wielu sesjach.

Trening oporowy

Modalność ćwiczeń:

Trening oporowy można rozpocząć od ćwiczeń izometrycznych w przypadku znacznego bólu lub zahamowania, przechodząc do dynamicznych, wielostawowych ćwiczeń wzmacniających ukierunkowanych na mięśnie czworogłowe, ścięgna podkolanowe i mięśnie pośladkowe.

Parametry:

• Początkowe obciążenie pozwalające na 15-20 powtórzeń (około ~10% 1RM)
• Progresja obciążenia do 40-60% 1RM, z 1-3 zestawami po 10-15 powtórzeń
• Wykonywane 2-3 razy w tygodniu, z odpowiednim powrotem do zdrowia między sesjami

Podejście biopsychospołeczne 

Rehabilitacja w chorobie zwyrodnieniowej stawów kolanowych wymaga opartego na dowodach, zindywidualizowanego i skoncentrowanego na pacjencie podejścia. Kompleksowa ocena jest zatem niezbędna do oceny nie tylko upośledzenia fizycznego, ale także psychologicznych i społecznych domen, które wpływają na ból, funkcjonowanie i leczenie.

Domeny psychologiczne

Czynniki psychologiczne, takie jak kinezjofobia, katastrofizacja bólu, lęk, objawy depresyjne i poczucie własnej skuteczności w leczeniu objawów są bardzo istotne w chorobie zwyrodnieniowej stawów kolanowych i powinny być rutynowo badane. Czynniki te mogą nasilać odczuwanie bólu, ograniczać aktywność fizyczną i negatywnie wpływać na wyniki rehabilitacji.

Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) wykazała korzyści w zakresie poprawy bólu, funkcji fizycznych i poczucia własnej skuteczności i może być skutecznym uzupełnieniem fizjoterapii w przypadku zidentyfikowania nieprzystosowawczych przekonań lub stresu psychicznego.

Monitorowanie i pomiary wyników

Zwalidowane miary wyników zgłaszane przez pacjentów, takie jak Western Ontario and McMaster Universities Arthritis Index (WOMAC) i 36-Item Short Form Zdrowie Survey (SF-36), są cennymi narzędziami do oceny objawów wyjściowych, stanu funkcjonalnego i zmian w czasie, wspierającymi zarówno podejmowanie decyzji klinicznych, jak i monitorowanie leczenia.

Interwencja dietetyczna

Kontrola masy ciała odgrywa kluczową rolę w rehabilitacji choroby zwyrodnieniowej stawów kolanowych.. Wykazano, że zmniejszenie masy ciała o 5-10% znacznie zmniejsza ból i poprawia funkcjonowanie. Utrata masy ciała wiąże się również ze zmniejszeniem ogólnoustrojowych markerów zapalnych, w tym czynnika martwicy nowotworów-α (TNF-α), interleukiny-6 (IL-6) i białka C-reaktywnego (CRP), które biorą udział w degradacji chrząstki.

Oprócz ograniczenia kalorii, należy wziąć pod uwagę jakość odżywiania. Diety bogate w kwasy tłuszczowe omega-3 wykazują właściwości przeciwzapalne poprzez modulację szlaków zapalnych, przyczyniając się do zmniejszenia bólu i poprawy funkcjonalnej. Diety bogate w błonnik, powszechnie pochodzące z owoców i warzyw, są związane z niższym ogólnoustrojowym stanem zapalnym, a także dostarczają przeciwutleniaczy, takich jak witaminy C i E, które mogą zmniejszać stres oksydacyjny i aktywność zapalną.

Podejście biomechaniczne

Zmieniony rozkład obciążeń w stawie kolanowym zwiększa mechaniczne obciążenie chrząstki stawowej i przyczynia się do progresji objawów. Interwencje mające na celu optymalizację ustawienia kończyny dolnej i zmniejszenie nadmiernego obciążenia stawu mogą zatem poprawić ból i funkcjonowanie. W szczególności zidentyfikowano związek między zwiększonym momentem przywodzenia kolana podczas chodu a nasileniem bólu, progresją choroby i zwyrodnieniem przedziału przyśrodkowego.

Ortezy, w tym wkładki, aparaty ortopedyczne na kolano i urządzenia wspomagające chodzenie, mogą zmniejszać mechaniczne ograniczenia kolana. Boczne wkładki klinowe mogą zmniejszyć moment przywodzenia kolana poprzez boczne przesunięcie siły reakcji podłoża i mogą być szczególnie istotne dla osób z ustawieniem szpotawym i przyśrodkową chorobą zwyrodnieniową stawów kolanowych. Dowody potwierdzające stosowanie wkładek w rehabilitacji choroby zwyrodnieniowej stawu kolanowego pozostają jednak słabe i niespójne. rehabilitacji choroby zwyrodnieniowej stawów kolanowych są nadal słabe i niespójne. pozostają słabe i niespójne, prawdopodobnie z powodu niejednorodności w prezentacji pacjentów i reakcji biomechaniki.

Trening chodu

Strategie przekwalifikowania chodu mają na celu zmniejszenie momentu przywodzenia kolana, który został powiązany z nasileniem i progresją choroby zwyrodnieniowej stawów kolanowych. Interwencje oparte na biofeedbacku, takie jak czujniki ciśnienia w butach, wykazały skuteczność w modyfikowaniu mechanizmów chodu, podczas gdy wizualne sprzężenie zwrotne za pomocą luster może stanowić tanią alternatywę.

Wykazano, że określone strategie - w tym pochylenie tułowia, pchnięcie przyśrodkowe kolana ("medial push"), zmniejszona długość kroku i chód na palcach - zmniejszają moment przywodzenia kolana poprzez zmianę ustawienia kończyny dolnej i wzorców obciążenia. Jednak strategie te mogą zwiększać obciążenie w sąsiednich stawach (biodro lub kostka) lub zwiększać współkurcz mięśni, potencjalnie zwiększając siły ściskające i objawy. 

Interwencja fizjoterapeuty

Fizjoterapeuci odgrywają kluczową rolę we wdrażaniu biopsychospołecznego podejścia do choroby zwyrodnieniowej stawów kolanowych. Dokładna ocena powinna obejmować ocenę mechanizmu stawu, zakresu ruchu, siły mięśniowej, propriocepcji i chodu, popartą wywiadem klinicznym i zweryfikowanymi pomiarami wyników, takimi jak WOMAC i SF-36.

Czynniki psychologiczne - w tym kinezjofobia, katastrofizacja, lęk i objawy depresyjne - powinny być systematycznie badane przesiewowo. Gdy jest to wskazane, skierowanie na interwencje psychologiczne, takie jak CBT, może poprawić wyniki, szczególnie poprzez poprawę poczucia własnej skuteczności.

Ponieważ terapia ruchowa jest kamieniem węgielnym leczenia choroby zwyrodnieniowej stawów kolanowych, przestrzeganie zaleceń terapeutycznych stanowi poważne wyzwanie. Bariery takie jak przekonania, wsparcie społeczne, poziom wykształcenia i ograniczenia finansowe mogą utrudniać długoterminowe zaangażowanie w strategie samokontroli.

Aby wyeliminować te bariery, fizjoterapeuci powinni przyjąć elastyczne i skoncentrowane na pacjencie strategie, w tym edukację, wspólne podejmowanie decyzji oraz, w stosownych przypadkach, zaangażowanie rodziny lub otoczenia społecznego pacjenta w celu wspierania trwałej zmiany zachowania.

Terapie manipulacyjne i uzupełniające 

Dowody wspierające terapię manualną i inne wspomagające metody fizykalne w chorobie zwyrodnieniowej stawów kolanowych są ograniczone. Terapia manualna (mobilizacja/manipulacja) może zapewnić krótkotrwałą ulgę w bólu, czasami większą niż same ćwiczenia bezpośrednio po interwencji, ale długoterminowe korzyści są niejasne, a jakość dowodów jest niska. Techniki takie jak kinesio taping i akupunktura wykazują mieszane lub niejednoznaczne wyniki. 

Poza technikami fizjoterapii, kilka terapii uzupełniających jest stosowanych wraz z interwencjami Core (ćwiczenia, kontrola masy ciała). Wewnątrzstawowe iniekcje kwasu hialuronowego mogą zapewnić umiarkowaną krótko- i średnioterminową poprawę w zakresie bólu i funkcjonowania, choć wyniki są różne, a długoterminowa opłacalność jest przedmiotem dyskusji. Laseroterapia niskopoziomowa (LLLT) wykazała krótkoterminową redukcję bólu i poprawę funkcjonalną przy dobrym profilu bezpieczeństwa, ale optymalne parametry pozostają niepewne. Inne opcje - takie jak miejscowe NLPZ, TENS i terapia ciepłem/zimnem - mogą pomóc w leczeniu objawów, szczególnie podczas zaostrzeń bólu, ale mają mniejszy wpływ niż leczenie podstawowe. Ogólnie rzecz biorąc, terapie uzupełniające powinny być zindywidualizowane i stosowane jedynie jako uzupełnienie kompleksowego programu rehabilitacji.

Pytania i przemyślenia 

Kluczowym pytaniem w rehabilitacji choroby zwyrodnieniowej stawów kolanowych dotyczy strukturalnego wpływu ćwiczeń na tkanki stawu, w szczególności tego, czy określone metody ćwiczeń mogą poprawić lub zachować strukturę chrząstki. Obecne dowody na ten temat pozostają sprzeczne i niejednoznaczne. Badania na ludziach nie wykazały konsekwentnie znaczącej poprawy grubości lub objętości chrząstki po interwencjach wysiłkowych; jednak innyprzegląd narracyjny sugeruje, że ćwiczenia mogą wpływać na patogenezę choroby zwyrodnieniowej stawów poprzez szlaki biologiczne i zapalne, nawet przy braku wyraźnej regeneracji strukturalnej.

Badania przedkliniczne dostarczają ważnych informacji mechanistycznych. Na przykład badania na zwierzętach wykazały, że ćwiczenia aerobowe mogą zmniejszać ekspresję markerów zapalnych i katabolicznych, w tym interleukiny-1β (IL-1β), kaspazy-3 i metaloproteinazy macierzy-13 (MMP-13) - z których wszystkie są zaangażowane w degradację chrząstki. Wyniki te potwierdzają hipotezę, że odpowiednie obciążenie mechaniczne może wywierać działanie chondroprotekcyjne, potencjalnie spowalniając procesy zwyrodnieniowe, a nie odwracając ustalone uszkodzenia strukturalne.

Z klinicznego punktu widzenia ćwiczenia wydają się przynosić korzyści przede wszystkim poprzez modulację objawów i poprawę funkcjonalną, a nie bezpośrednią regenerację chrząstki. Przegląd literatury sugeruje, że ćwiczenia w wodzie mogą być szczególnie przydatne na wczesnych etapach rehabilitacji w celu zmniejszenia bólu i poprawy zakresu ruchu, ułatwiając tym samym zaangażowanie pacjenta. Wraz z poprawą objawów i mobilności, ćwiczenia na lądzie przynoszą większe korzyści w zakresie redukcji bólu i poprawy funkcjonalności, prawdopodobnie ze względu na wyższe wymagania mechaniczne i nerwowo-mięśniowe.

Co ważne, należy przyznać, że zmiany strukturalne obserwowane w chorobie zwyrodnieniowej stawów nie korelują konsekwentnie z bólem lub upośledzeniem funkcji. Ta dysocjacja może wyjaśniać, dlaczego interwencje chirurgiczne, takie jak artroplastyka kolana, nie zawsze dają lepsze wyniki w porównaniu z zachowawczym, holistycznym leczeniem, szczególnie we wcześniejszych stadiach choroby. W związku z tym nadmierne skupianie się na zmianach strukturalnych może być klinicznie mylące.

Odkrycia te wzmacniają potrzebę przyjęcia przez fizjoterapeutów rygorystycznego, biopsychospołecznego podejścia do rehabilitacji choroby zwyrodnieniowej stawów kolanowych. Kompleksowa ocena powinna obejmować upośledzenia fizyczne, ograniczenia funkcjonalne, czynniki psychospołeczne i bariery w przestrzeganiu zaleceń, z których wszystkie mają silny wpływ na wyniki. Pomimo solidnych zaleceń wytycznych wspierających leczenie zachowawcze, jego wdrażanie pozostaje nieoptymalne; przegląd literatury sugeruje, że mniej niż 50% osób z chorobą zwyrodnieniową stawów kolanowych otrzymuje leczenie zachowawcze oparte na dowodach.

Nowe technologie, w tym sztuczna inteligencja (AI), są coraz częściej omawiane jako narzędzia wspierające podejmowanie decyzji klinicznych i precyzyjną rehabilitację poprzez integrację dużych ilości danych specyficznych dla pacjenta. Takie podejścia mogą usprawnić przepisywanie ćwiczeń, progresję i długoterminowe monitorowanie.

Porozmawiaj ze mną 

Proces selekcji badań został zgłoszony jako zgodny z wytycznymi PRISMA, co ogólnie poprawia przejrzystość, ważność i powtarzalność identyfikacji literatury i badań przesiewowych. Ograniczenie włączenia do randomizowanych badań kontrolowanych (RCT) może zwiększyć ogólny poziom dowodów; jednak sama obecność projektu RCT nie gwarantuje rygoru metodologicznego. Brak szczegółowej oceny lub uzasadnienia dotyczącego jakości badania, ryzyka stronniczości lub adekwatności warunków kontrolnych został wyraźnie zgłoszony, pozostawiając otwartą możliwość, że włączono źle zaprojektowane RCT.

Pomimo zastosowania schematu blokowego PRISMA, liczba włączonych badań i proces selekcji pozostają niejasne. Schemat blokowy informuje o dziewięciu badaniach włączonych do przeglądu, ale jednocześnie wskazuje zero "nowych badań włączonych" i zero badań włączonych z poprzedniej wersji przeglądu. Ta pozorna sprzeczność może odzwierciedlać kwestię raportowania, a nie rzeczywisty błąd metodologiczny; jednak wprowadza zamieszanie dla czytelnika. Chociaż opisano etapową identyfikację, badanie przesiewowe i ocenę kwalifikowalności, na końcowym etapie włączania brakuje jasności co do pochodzenia i klasyfikacji włączonych badań, co podważa przejrzystość.

Ponadto metody ekstrakcji i syntezy danych nie zostały wystarczająco opisane. Brak ustrukturyzowanych ram ekstrakcji rodzi obawy o tendencyjność selekcji i interpretacji, ponieważ autorzy mogli preferencyjnie wyodrębniać informacje, które uznali za najbardziej istotne, zamiast systematycznie reprezentować pełny zakres wyników badań. To ograniczenie jest szczególnie ważne w przypadku przeglądów narracyjnych, w których synteza jest z natury interpretacyjna.

Aby wzmocnić rygor i ograniczyć arbitralność, w przeglądzie można było zastosować podejście tematycznej analizy literatury po włączeniu badania. Metody zaadaptowane z jakościowej analizy tematycznej, takie jak ramy zaproponowane przez Brauna i Clarke'a (2006), mogą być odpowiednie, gdy są w przejrzysty sposób stosowane do syntezy literatury. W tym zaadaptowanym podejściu uwzględnione badania są traktowane jako dane tekstowe; znaczące jednostki istotne dla pytania przeglądowego są kodowane, kody są następnie grupowane w tematy wyższego rzędu, a tematy są iteracyjnie przeglądane i udoskonalane. Chociaż metoda ta nie eliminuje subiektywności, zwiększa przejrzystość analityczną, spójność i identyfikowalność w przeglądach narracyjnych, poprawiając w ten sposób wiarygodność metodologiczną.

Wiadomości na wynos 

• Terapia ruchowa jest kamieniem węgielnym leczenia KOApoprawiając ból, funkcję, siłę mięśniową i jakość życia - nawet bez wymiernych zmian strukturalnych chrząstki(Physiotutors, Choroba Zwyrodnieniowa Stawów Kolana (Kolano Choroba Zwyrodnieniowa Stawów Overview).).
• Zmiany strukturalne nie są wymagane do uzyskania korzyści klinicznychPoprawa objawowa i funkcjonalna często występuje niezależnie od wyników badań MRI lub radiograficznych.
• Zindywidualizowane, stopniowo dozowane obciążenie mechaniczne jest bezpieczne i skuteczne.Aktywacje o dużym obciążeniu mogą być odpowiednie, jeśli są tolerowane i uważnie monitorowane.
• Zalecenia dotyczące ćwiczeń powinny być zgodne z ramami FITT (częstotliwość, intensywność, czas, rodzaj) i kierować się funkcjonowaniem pacjenta, objawami i reakcją. Połączenie ćwiczeń ćwiczeń aerobowych, oporowych, nerwowo-mięśniowych, równowagi i mobilności. zapewnia największe korzyści. Ćwiczenia w wodzie mogą być stosowane początkowo, przechodząc do ćwiczeń na lądzie w miarę poprawy tolerancji (PHYSIOTUTORS Video on KOA Exercise).).
• Czynniki biopsychospołeczne mają kluczowe znaczenie: kinezjofobia, katastrofizacja, poczucie własnej skuteczności i wsparcie społeczne wpływają na ból, przestrzeganie zaleceń i wyniki rehabilitacji. Edukacja, wspólne podejmowanie decyzji i identyfikacja barier są niezbędne.
• Środki wspomagające, takie jak kontrola masy ciała i optymalizacja diety mogą wspomagać redukcję objawów i zmniejszenie ogólnoustrojowego stanu zapalnego.
• Pomimo mocnych dowodów, wielu pacjentów nie otrzymuje opieki zachowawczej opartej na wytycznych, podkreślając rolę fizjoterapeuty w dostarczaniu holistycznej rehabilitacji opartej na dowodach. (Physiotutors Insights on Biodro and Kolano OA (Spostrzeżenia Physiotutors na temat PHYSIOTUTORS)).

Odniesienie

Liu, H., Qin, L., Liu, Y. et al. Rehabilitacja choroby zwyrodnieniowej stawów kolanowych: zintegrowane ramy ćwiczeń, odżywiania, biomechaniki i wskazówek fizjoterapeuty - przegląd narracyjny. Eur J Med Res 30, 826 (2025). https://doi.org/10.1186/s40001-025-03083-4